Tái định cư sông Hồng: lựa chọn ở lại hay bước hẳn ra ngoài dòng sông cũ
Tái định cư sông Hồng là quá trình di dời, sắp xếp lại chỗ ở và sinh kế cho người dân hai bên bờ sông để nhường đất cho Dự án Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng, đồng thời cố gắng giữ cho cộng đồng không bị tan vỡ và người dân có thể tiếp tục sống, làm việc trong môi trường an toàn hơn. UBND Hà Nội đã điều chỉnh tổng thể quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng tỷ lệ 1/5000 để phục vụ dự án này, với tổng diện tích dự án hơn 11.400 ha và phần đất phải thu hồi khoảng 7.971 ha. Điều đó đồng nghĩa hàng trăm nghìn người phải lựa chọn: ở lại trong những khu tái định cư mới hay nhận tiền bồi thường để tự tìm đường.
Vấn đề không chỉ là di chuyển nhà cửa, mà là di chuyển cả ký ức, nghề nghiệp, mạng lưới láng giềng. Hà Nội tuyên bố nguyên tắc “tái định cư trước, thu hồi đất sau”, yêu cầu phải bố trí tái định cư xong rồi mới ra quyết định thu hồi. Nghe có vẻ nhân văn, nhưng cách triển khai ba lựa chọn tái định cư và cơ chế bồi thường sẽ quyết định liệu dự án trục đại lộ có trở thành cú hích đô thị hay là một vết nứt xã hội kéo dài.
Ba khu tái định cư: Long Biên, Lĩnh Nam, Thư Lâm – cùng là nhà mới, nhưng “chất” rất khác nhau
Thành phố đề xuất ba trọng điểm tái định cư: khu đa mục tiêu tại phường Long Biên – Bồ Đề (dự án thành phần 16), khu đô thị định cư tại phường Lĩnh Nam (thành phần 17) và khu đô thị đa mục tiêu tại xã Thư Lâm, Đông Anh. Về nguyên tắc, Hà Nội muốn bố trí tái định cư ngay trong cùng phường, xã, ưu tiên đưa dân từ ngoài bãi sông vào phía trong đê hoặc khu an toàn trên chính địa bàn nếu còn quỹ đất phù hợp. Khi đất tại chỗ không đủ, mới chuyển sang khu lân cận với khoảng cách “hợp lý” để người dân vẫn đi làm, cho con đi học, giữ nếp sống văn hóa, tôn giáo và các mối quan hệ cộng đồng.
Khu tái định cư Long Biên rõ ràng là lá bài trung tâm, kết hợp cả khu đô thị đa mục tiêu và khu định cư tập trung cho phường Long Biên, Bồ Đề và xã Bát Tràng. Lĩnh Nam được thiết kế như một cụm tái định cư riêng, trong khi Thư Lâm – Đông Anh đóng vai trò “kho dự trữ” với loại hình cả thấp tầng lẫn cao tầng. Cách thiết kế này mang màu sắc đô thị mới: chung cư cao tầng, nhà ở xã hội, đất ở thấp tầng nằm trong các khu dân cư có hạ tầng giao thông, trường học, y tế, chợ, không gian cộng đồng, thương mại – dịch vụ nhằm tạo sinh kế đồng bộ. Câu hỏi là: những “khu đô thị đa mục tiêu” đó sẽ là cộng đồng sống được hay chỉ là các khu nhà ở đẹp trên bản vẽ.
Tái định cư hay nhận tiền bồi thường: lựa chọn nào ít rủi ro hơn cho người dân?
Liên danh nhà đầu tư đưa ra ba hình thức: tái định cư chung cư tại Long Biên – Bồ Đề, tái định cư thấp tầng và cao tầng tại Thư Lâm – Đông Anh, hoặc nhận hỗ trợ, đền bù bằng tiền nếu hộ dân có nhu cầu. Về lý thuyết, quyền chọn này trao lại quyết định cho người dân: ở lại hệ sinh thái tái định cư sông Hồng hay tự tìm chỗ đứng mới trên thị trường nhà đất. Thành phố áp dụng mức bồi thường về đất bằng tiền gấp 2 lần so với mức quy định đối với đất ở, đất nông nghiệp, đất phi nông nghiệp đủ điều kiện pháp lý. Đây là điểm nổi bật, và có thể trở thành câu nói được trích dẫn nhiều nhất: “Mức bồi thường về đất bằng 2 lần so với mức quy định đối với các trường hợp đủ điều kiện pháp lý.”
Nhưng bồi thường cao không đồng nghĩa an toàn. Người có kinh nghiệm và vốn xã hội mạnh có thể dùng tiền bồi thường để mua nhà tốt hơn, gần nơi làm việc. Ngược lại, những hộ yếu thế dễ bị hút vào “vòng xoáy tiêu tiền bồi thường”: mua tạm căn nhà xa trung tâm, chất lượng thấp, rồi tiếp tục trượt xuống bất ổn. Tái định cư trong khu đô thị đa mục tiêu – nếu được làm đúng, đủ trường học, chợ, cơ sở y tế, khu thương mại – dịch vụ và cơ hội việc làm – sẽ là phương án ít rủi ro hơn cho đa số. Vấn đề là niềm tin: người dân tin vào nhà nước và nhà đầu tư đến đâu để dám chọn ở lại thay vì cầm tiền.
Giữ cộng đồng hay chỉ giữ chỗ: khi quy hoạch chạm tới đời sống thường ngày
Hà Nội khẳng định sẽ bố trí tái định cư trong cùng địa bàn trước, “khoảng cách hợp lý” sau, nhằm giúp người dân tiếp tục làm việc, sản xuất, kinh doanh, học tập, sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng và duy trì quan hệ cộng đồng. Thành phố cũng cam kết hỗ trợ ổn định đời sống, sản xuất – kinh doanh, hỗ trợ di dời vật nuôi, đào tạo, chuyển đổi nghề, tìm việc làm. Nếu thực hiện nghiêm, các khu tái định cư Long Biên, Lĩnh Nam, Thư Lâm có thể trở thành những “làng đô thị” mới, nơi cộng đồng cũ được tái kết nối trong môi trường an toàn hơn trước lũ và sạt lở.
Tuy nhiên, nguy cơ lớn nhất là “lụt văn hóa” sau khi tránh “lụt nước”: người dân bị cắt rời khỏi bãi bồi, khỏi nghề truyền thống, khỏi mạng lưới láng giềng. Dự án trục đại lộ cảnh quan sông Hồng, với quy mô hơn 11.400 ha, kéo dài từ cầu Hồng Hà tới cầu Mễ Sở, qua 19 xã phường, không chỉ là một tuyến đường; đó là cú tái thiết dài hàng chục cây số. Thành phố nói sẽ tiếp tục rà soát, điều chỉnh số lượng, quy mô quỹ tái định cư để đáp ứng tối đa nhu cầu, còn nhà đầu tư chỉ có thể chốt tổng chi phí bồi thường, hỗ trợ và tái định cư sau khi kiểm kê thực địa và được phê duyệt. Nghĩa là bản đồ cuộc sống của người dân vẫn đang được vẽ tiếp – và họ cần được tham gia vẽ, chứ không chỉ chờ ký vào phương án đã định sẵn.
