Thông điệp cốt lõi: Đại lộ cảnh quan chỉ có ý nghĩa khi người dân được lợi
Dự án Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng là kế hoạch phát triển đô thị dọc hai bên sông nhằm mở rộng không gian phát triển, kết nối hạ tầng giao thông và cải thiện cảnh quan, trong đó chiến lược tái định cư sông Hồng đóng vai trò trung tâm để đảm bảo người dân bị di dời được bồi thường giải phóng mặt bằng hợp lý, ổn định sinh kế và có chỗ ở mới bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ.
Điểm đáng chú ý nhất của phương án lần này là Hà Nội chấp nhận một “bài toán khó”: ưu tiên quyền lợi cư dân ngoài bãi sông, kể cả khi điều đó làm tiến độ và chi phí dự án trở nên thách thức hơn. Thành phố không chỉ điều chỉnh tổng thể Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng tỷ lệ 1/5.000 để làm cơ sở triển khai đại lộ cảnh quan, mà còn gắn kèm một gói chính sách tái định cư đủ mạnh để thuyết phục người dân rằng họ là chủ thể của quá trình thay đổi, không phải vật cản cần bị dọn đi. Đây là lựa chọn mang tính chính trị – xã hội nhiều hơn là thuần túy kỹ thuật quy hoạch.
Chiến lược bồi thường: gấp đôi giá đất, gấp năm lần hỗ trợ nghề – hào phóng nhưng có đủ an tâm?
Hà Nội xác định quỹ đất tái định cư khoảng 265 ha cho dự án đại lộ cảnh quan sông Hồng, phân bổ tại nhiều xã, phường như Mê Linh, Nam Phù, Bát Tràng, Vĩnh Thanh, Đông Anh, Hồng Vân, Thượng Cát, Đông Ngạc, Ô Diên và Yên Sở. Trên nền quỹ đất đó, chính sách bồi thường giải phóng mặt bằng được thiết kế theo hướng “đặc thù”: tiền bồi thường đất ở, đất nông nghiệp, đất phi nông nghiệp đủ điều kiện pháp lý được tính gấp hai lần mức quy định thông thường. Khoản hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm được xác định bằng năm lần giá đất nông nghiệp – con số cho thấy quyết tâm không để người dân chỉ đổi nhà mà mất nghề.
Về mặt nguyên tắc, đó là một bước tiến lớn so với các phương án tái định cư truyền thống, nơi người dân thường chịu thiệt vì giá đất và giá nhà biến động. Câu nói đáng trích dẫn ở đây là: "Hà Nội sẽ áp dụng mức bồi thường bằng tiền về đất bằng 2 lần so với mức quy định thông thường". Tuy vậy, tính an tâm không chỉ nằm ở hệ số bồi thường, mà ở việc số tiền đó có đủ để mua một suất tái định cư tối thiểu. Thành phố cam kết nếu khoản bồi thường không đủ, Nhà nước sẽ bù phần chênh lệch để bảo đảm người dân có chỗ ở. Chính sách này nếu làm đúng, sẽ thu hẹp khoảng cách lâu nay giữa phương án trên giấy và trải nghiệm đời sống thực tế của cư dân bị di dời.
Ưu tiên tái định cư tại chỗ: giữ cộng đồng, giữ sinh kế, thay vì chỉ dời người
Thay vì tiếp cận tái định cư như một bài toán phân phối nhà ở, Hà Nội đặt ra nguyên tắc “nơi ở mới bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ” và ưu tiên tối đa việc duy trì địa bàn sinh sống, sinh kế và sự gắn kết cộng đồng. Thứ tự ưu tiên rất rõ: bố trí tái định cư ngay trên cùng địa bàn xã, phường, ưu tiên chuyển người dân ngoài bãi sông vào phía trong đê hoặc khu vực an toàn hơn; nếu quỹ đất tại chỗ không đủ, mới tính chuyện bố trí sang địa bàn lân cận với khoảng cách hợp lý.
Điểm nhân văn nằm ở cách Hà Nội xử lý các trường hợp “xám” về pháp lý. Đất không đủ điều kiện bồi thường nhưng hộ dân không có nơi ở nào khác vẫn được xem xét bố trí tái định cư. Gia đình nhiều thế hệ có nhiều cặp vợ chồng đủ điều kiện tách hộ sẽ được cấp thêm suất tái định cư riêng. Ngay cả khi tiền bồi thường không đủ để mua suất tối thiểu, Nhà nước cam kết hỗ trợ phần thiếu. Quan điểm nhất quán là chỉ di dời, giải phóng mặt bằng sau khi đã hoàn thành xây dựng và bố trí nơi ở mới tại các khu tái định cư. Về mặt xã hội, đây là sự thừa nhận rằng tái định cư không chỉ là chuyển hộ khẩu, mà là bảo vệ mạng lưới quan hệ, sinh kế và cảm giác an toàn lâu dài của người dân.
Sáu khu đô thị đa mục tiêu: cơ hội nâng cấp đời sống hay nguy cơ thành "chung cư tái định cư"?
Để hiện thực hóa ưu tiên tái định cư tại chỗ và lân cận, Hà Nội phát triển 6 khu đô thị tái định cư và khu định cư tập trung quy mô lớn, đóng vai trò quỹ đất bổ sung cho những địa bàn không còn đất phía trong đê như Phú Thượng, Hồng Hà, Bồ Đề, Long Biên, Thiên Lộc. Các khu đô thị đa mục tiêu như Thư Lâm – Đông Anh, Bắc Thăng Long, Lĩnh Nam, Bồ Đề – Long Biên – Bát Tràng vừa cung cấp đất ở thấp tầng, căn hộ chung cư, nhà ở xã hội, vừa được quy hoạch hạ tầng kỹ thuật – xã hội đồng bộ: trường học, y tế, chợ, không gian cộng đồng.
Khu đô thị đa mục tiêu Thư Lâm – Đông Anh có quy mô khoảng 736,84 ha, dự kiến 9.000 lô đất thấp tầng và 23.000 căn hộ tái định cư, nhà ở xã hội, hạ tầng đất thấp tầng hoàn thành chậm nhất quý II/2027, căn hộ cao tầng chậm nhất quý IV/2029, toàn bộ dự án xong năm 2030. Bắc Thăng Long (Urban City) rộng khoảng 474 ha với 5.000 lô đất thấp tầng và 5.000–10.000 căn hộ, phần thấp tầng dự kiến xong hạ tầng quý II/2028, nhà ở cao tầng hoàn thành năm 2030. Các khu Lĩnh Nam, Bồ Đề – Long Biên – Bát Tràng và khu định cư Long Biên – Bồ Đề cũng đặt mục tiêu hoàn thành hạ tầng và nhà ở cao tầng vào khoảng năm 2030. Câu hỏi đặt ra là: những khu đô thị này có trở thành các cộng đồng hỗn hợp, đa dạng, hay sẽ bị gắn nhãn "khu tái định cư" với định kiến chất lượng sống thấp? Câu trả lời phụ thuộc rất nhiều vào thiết kế không gian, quản lý vận hành và khả năng thu hút người dân ngoài diện di dời tham gia ở chung.
Kết luận: đại lộ cảnh quan chỉ bền vững nếu chính sách tái định cư được thực thi trọn vẹn
Nhìn tổng thể, chiến lược tái định cư sông Hồng cho thấy Hà Nội đang cố bước ra khỏi mô hình cũ: giải phóng mặt bằng nhanh, bồi thường thấp, ít quan tâm đến sinh kế và cộng đồng. Thay vào đó là một gói chính sách bồi thường gấp đôi giá đất, hỗ trợ chuyển đổi nghề gấp năm lần giá đất nông nghiệp, ưu tiên tái định cư tại chỗ hoặc khu vực lân cận, cùng 6 khu đô thị đa mục tiêu và khu định cư tập trung được đầu tư theo lộ trình đến 2030. Đây là nền tảng đúng hướng.
Tuy nhiên, điểm mấu chốt không nằm ở bản quy hoạch đẹp hay những con số ấn tượng, mà ở chất lượng thực thi: tiến độ có giữ được cam kết "chỉ di dời sau khi có nhà mới"; mức bồi thường có theo sát biến động thị trường; các khu đô thị tái định cư có thực sự trở thành không gian sống tốt hơn cho người dân? Nếu các câu hỏi này được trả lời bằng hành động nhất quán, đại lộ cảnh quan Hà Nội dọc sông Hồng sẽ không chỉ là một công trình giao thông – cảnh quan, mà là biểu tượng cho cách thành phố đối xử với người dân trong quá trình phát triển. Ngược lại, mọi chậm trễ, cắt giảm hay thay đổi thiếu minh bạch sẽ biến chính sách hiện tại thành lời hứa khó tin. Đó là thách thức lớn nhất của dự án, nhưng cũng là cơ hội để Hà Nội khẳng định một chuẩn mực mới về phát triển đô thị gắn với công bằng xã hội.
