Hàng hóa trung chuyển: mắt xích tối trong cuộc chiến né thuế Mỹ – Trung
Hàng hóa trung chuyển trong bối cảnh né thuế Mỹ Trung Quốc là các sản phẩm có nguồn gốc chủ yếu từ Trung Quốc, được đưa sang nước thứ ba để gia công tối thiểu, đổi nhãn mác hoặc lắp ráp đơn giản rồi xuất tiếp sang Mỹ nhằm tránh các mức thuế cao áp lên hàng trực tiếp từ Bắc Kinh, qua đó tận dụng loophole thương mại trong hệ thống thuế quan và kiểm soát xuất xứ hiện nay. Ngày 13/08, Nhà Trắng công bố báo cáo do cố vấn thương mại Peter Navarro soạn thảo, lần đầu đặt tên khoảng hơn 40 đối tác thương mại vào danh sách giám sát vì nguy cơ bị lợi dụng như mắt xích trong transshipment network phục vụ né thuế. Việc gọi tên thẳng EU, Ấn Độ, Đài Loan, Mexico, Canada, Nhật Bản, Hàn Quốc cho thấy Washington chấp nhận va chạm với cả đồng minh để bảo vệ thuế quan đối ứng của mình. Cách tiếp cận này mang tính chính trị rõ rệt: Mỹ đặt chủ quyền thuế lên trước quan hệ đối tác.
Thất thu thuế quan và thực trạng transshipment network
Theo báo cáo của Nhà Trắng, Hoa Kỳ mỗi năm thất thu khoảng 19–26 tỷ đô la tiền thuế nhập khẩu vì hàng hóa, phần lớn có nguồn gốc từ Trung Quốc, được trung chuyển qua nước thứ ba để né các mức thuế áp đặt lên Bắc Kinh. Đáng chú ý, khoảng 40 quốc gia bị xác định có nguy cơ liên quan trực tiếp đến hoạt động trung chuyển bất hợp pháp này, nghĩa là hệ thống transshipment network đã đạt quy mô toàn cầu, chứ không chỉ là vài điểm nóng lẻ tẻ. Một số nền kinh tế có quan hệ thương mại hợp pháp rộng với Mỹ được đánh giá là nơi việc chuyển tải bất hợp pháp có thể “lẫn” trong những dòng hàng chính thống, khiến cơ quan hải quan khó nhận diện. Khía cạnh đáng lo không chỉ là thất thu ngân sách mà còn là việc luật chơi quốc tế bị bẻ cong: doanh nghiệp có thể dùng bước gia công tượng trưng, thay nhãn mác, đóng gói lại hay lắp ráp đơn giản từ linh kiện Trung Quốc để biến một sản phẩm thành hàng “xuất xứ nước khác”.
Việt Nam, Ấn Độ, Mexico: bị nêu tên giữa đàm phán và tái cấu trúc chuỗi cung ứng
Báo cáo Nhà Trắng đặc biệt nêu đích danh Ấn Độ, Việt Nam và Mexico như những điểm trung chuyển lớn cho hàng hóa Trung Quốc hướng vào thị trường Mỹ. Ấn Độ bị mô tả là đối tác hỗ trợ lớn nhất, nằm trong nhóm rủi ro trung chuyển cao, trong khi lượng hàng được cho là do Trung Quốc sản xuất nhưng đi vòng qua ba nước này rồi vào Mỹ được đánh giá chiếm tỷ trọng đáng kể. Những cáo buộc xuất hiện đúng thời điểm Washington và New Delhi đang đàm phán thương mại, cho thấy đòn thuế và báo cáo về hàng hóa trung chuyển cũng được sử dụng như công cụ gây áp lực chính trị. Đồng thời, các chuyên gia nhắc lại xu hướng doanh nghiệp dịch chuyển một phần chuỗi cung ứng khỏi Trung Quốc từ cuộc chiến thuế quan Mỹ – Trung nhiệm kỳ đầu của Donald Trump, biến một số quốc gia châu Á và châu Mỹ Latin thành trạm trung chuyển mới trong mạng lưới né thuế. Nếu không minh bạch hóa hoạt động gia công và xuất xứ, các nền kinh tế mới nổi sẽ dễ bị gắn mác “bến cảng né thuế” trong con mắt Washington.
Chiến dịch siết loophole thương mại: từ trí tuệ nhân tạo đến mở rộng thuế
Trước transshipment network ngày càng phức tạp, Nhà Trắng không chỉ dừng lại ở việc công bố danh sách giám sát mà còn phối hợp với Cơ quan Hải quan và Bảo vệ Biên giới Mỹ để xây dựng hệ thống ứng dụng trí tuệ nhân tạo nhằm phát hiện lô hàng có dấu hiệu chuyển tải bất hợp pháp. Hệ thống này sẽ phân tích dữ liệu lô hàng, lịch sử tuyến vận chuyển và các thông tin liên quan, về lý thuyết cho phép soi kỹ các tuyến đường qua nước thứ ba đang được dùng để né thuế Mỹ Trung Quốc. Song song, kể từ khi trở lại Nhà Trắng năm ngoái, tổng thống Donald Trump tiếp tục áp dụng mức thuế diện rộng lên nhiều đối tác thương mại, bên cạnh thuế hiện hành với hàng nhập từ Bắc Kinh, và mới đây tuyên bố sẽ đánh thuế cả drone cùng linh kiện nhập khẩu, kể cả từ một số đồng minh quan trọng. Cách Washington “mở rộng mặt trận thuế” cho thấy chiến lược không chỉ nhắm vào hàng Trung Quốc, mà cả các lối đi vòng qua đối tác.
Hệ quả và lựa chọn cho các nước bị đưa vào danh sách giám sát
Việc Mỹ chính thức công bố danh sách giám sát hơn 40 đối tác bị nghi bị lợi dụng để trung chuyển hàng hóa Trung Quốc né thuế là lời cảnh báo: ai không kiểm soát tốt hoạt động xuất xứ sẽ phải đối mặt với thuế quan đối ứng, điều tra, thậm chí tổn hại hình ảnh trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Ở chiều ngược lại, cách tiếp cận “gộp” hành vi trung chuyển bất hợp pháp với luồng thương mại hợp pháp cũng có rủi ro: nó có thể tạo cảm giác Mỹ đang trừng phạt cả đối tác thay vì nhắm trúng doanh nghiệp gian lận. Khi đại sứ quán Trung Quốc tại Washington phản đối mọi bên “tìm cách đạt thỏa thuận bằng cách gây tổn hại đến lợi ích Trung Quốc” và tố các hành động làm gián đoạn chuỗi cung ứng công nghiệp toàn cầu, tranh luận không còn thuần túy về kỹ thuật hải quan mà trở thành cuộc đấu về quyền định hình luật chơi thương mại. Các nước nằm trong danh sách sẽ phải lựa chọn giữa việc siết chặt kiểm soát để tránh bị Mỹ áp đặt, hay chấp nhận vai trò mắt xích trong mạng lưới né thuế với cái giá dài hạn cho uy tín kinh tế.
