Cốt lõi vụ việc: tranh cãi quanh cáo buộc trung chuyển né thuế
Vụ việc Việt Nam bị cáo buộc trở thành cầu nối để hàng hóa Trung Quốc trung chuyển vào Mỹ nhằm né thuế là một tranh cãi thương mại – ngoại giao, trong đó Washington nghi ngờ khả năng gian lận xuất xứ qua nước thứ ba, còn Hà Nội nhấn mạnh cam kết chống gian lận và bảo vệ thương mại lành mạnh. Chính quyền Tổng thống Donald Trump ngày 13/8 đã đưa hơn 40 đối tác thương mại của Mỹ vào danh sách có nguy cơ bị lợi dụng để giúp Trung Quốc né thuế, trong đó có Việt Nam. Một báo cáo dài hơn 25 trang mang tên “The Great Transshipment Scam” cho rằng hàng hóa từ các quốc gia chịu mức thuế cao, chủ yếu là Trung Quốc, đang được trung chuyển qua hơn 40 quốc gia và vùng lãnh thổ có mức thuế thấp hơn để vào thị trường Hoa Kỳ. Mỹ vì thế đặt Việt Nam vào tầm ngắm rủi ro liên quan Việt Nam né thuế Mỹ và hành vi hàng hóa Trung Quốc trung chuyển.
Vì sao Việt Nam bị đưa vào danh sách: hậu quả của chiến tranh thương mại và thuế quan Trump
Để hiểu vì sao Washington nêu tên Việt Nam, phải nhìn vào bối cảnh chiến tranh thương mại Mỹ–Trung và các mức thuế quan Trump áp đặt với hàng Trung Quốc từ 2018. Báo cáo “The Great Transshipment Scam” cáo buộc các doanh nghiệp Trung Quốc đã hình thành hệ thống chuyển hướng hàng hóa sang những nước có thuế thấp hơn, trước khi xuất sang Mỹ, để né mức thuế cao. Cụ thể, Nhà Trắng cho rằng các đối tác này đóng vai trò trung chuyển bất hợp pháp cho Trung Quốc bằng các chiêu thức như lắp ráp ở mức độ hạn chế, đổi nhãn, đóng gói lại, thay đổi hóa đơn và khai báo sai xuất xứ nhằm được hưởng mức thuế ưu đãi hơn. Việt Nam được xếp vào Tier 2 – nhóm các quốc gia có quy mô thương mại lớn và mức độ hội nhập kinh tế đáng kể với Trung Quốc – nên bị đưa vào phạm vi quan ngại về cáo buộc gian lận xuất xứ và hàng hóa Trung Quốc trung chuyển.
Phản ứng của Hà Nội: lập trường cứng rắn nhưng tránh đối đầu
Thay vì im lặng, Việt Nam chọn đáp trả sớm và rõ ràng. Chiều 20/8, tại họp báo thường kỳ, Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Phạm Thu Hằng khẳng định Việt Nam kiên quyết chống gian lận trung chuyển hàng hóa. Bà nhấn mạnh Việt Nam chủ trương thúc đẩy thương mại lành mạnh, tự do, công bằng, cùng có lợi, phù hợp với các thỏa thuận song phương, đa phương và quy định của WTO. Đây là thông điệp nhằm bác bỏ hình ảnh Việt Nam né thuế Mỹ bằng cách dung túng trung chuyển bất hợp pháp. Đồng thời, Bộ Ngoại giao khẳng định Việt Nam đã và đang tập trung xây dựng thể chế, nâng cao năng lực thực thi các khuôn khổ pháp lý và quy định chống gian lận nguồn gốc xuất xứ, kiên quyết ngăn chặn gian lận xuất xứ và trung chuyển hàng hóa bất hợp pháp. Lập trường này vừa gửi tín hiệu cứng rắn tới những doanh nghiệp muốn lợi dụng hệ thống, vừa tránh đẩy căng thẳng với Washington lên mức đối đầu.
Cam kết quốc tế và bài toán uy tín trong hội nhập
Điểm đáng chú ý trong phản ứng của Hà Nội là nhấn mạnh các cam kết quốc tế. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao khẳng định trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế, Việt Nam đã đưa ra các cam kết quốc tế mạnh mẽ chống lại mọi hành vi gian lận thương mại, hợp tác chặt chẽ để bảo đảm thực thi nghiêm các cam kết, và các nỗ lực này đã được cộng đồng quốc tế ghi nhận. Đây là cách Việt Nam đặt vụ việc vào khung rộng hơn: bảo vệ uy tín là đối tác tin cậy, chứ không chỉ phản ứng trước cáo buộc ngắn hạn về cáo buộc gian lận xuất xứ. Nếu để hình ảnh “cầu nối cho hàng Trung Quốc né thuế” gắn chặt với tên mình, Việt Nam sẽ chịu rủi ro dài hạn trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Vì vậy, siết kiểm soát xuất xứ không chỉ để xoa dịu lo ngại về thuế quan Trump Việt Nam, mà còn là đầu tư cho vị thế chiến lược của Việt Nam trong thương mại quốc tế.
Bước tiếp theo: đối thoại với Mỹ và siết chặt hàng rào phòng vệ
Việt Nam không chấp nhận bị gắn nhãn là “trạm trung chuyển”, nhưng cũng không chọn con đường đối đầu. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao cho biết Việt Nam sẽ tiếp tục trao đổi về các quan tâm của Hoa Kỳ trên tinh thần xây dựng, phù hợp với quan hệ Đối tác Chiến lược toàn diện giữa hai nước. Bà Phạm Thu Hằng nhấn mạnh mục tiêu là duy trì quan hệ kinh tế – thương mại phát triển ổn định, cùng có lợi, đồng thời góp phần xây dựng môi trường đầu tư và kinh doanh minh bạch, lành mạnh tại Việt Nam. Nói cách khác, Hà Nội gửi đi thông điệp kép: sẵn sàng hợp tác để xử lý rủi ro hàng hóa Trung Quốc trung chuyển, nhưng cũng bảo vệ quyền lợi chính đáng của doanh nghiệp và chủ quyền chính sách. Cách phản ứng này cho thấy Việt Nam đang tìm điểm cân bằng giữa yêu cầu siết chặt chống gian lận và nhu cầu duy trì đà hội nhập, thay vì biến tranh chấp quanh Việt Nam né thuế Mỹ thành khủng hoảng ngoại giao rộng hơn.
