Thước đo phải là giá trị công trình tạo ra
Đầu tư công là việc Nhà nước dùng ngân sách để xây dựng hạ tầng và cung cấp dịch vụ công, nên hiệu quả phải được đánh giá qua kết quả xã hội mà nguồn vốn tạo ra, không chỉ qua tiến độ thi công hay tỷ lệ giải ngân. Với quy mô vốn giai đoạn 2026-2030 lên tới 8,2 triệu tỷ đồng, quản lý và sử dụng ngân sách đòi hỏi tiêu chuẩn cao hơn. Tại phiên thảo luận về dự án Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất) ngày 5/11, các đại biểu Quốc hội đề nghị chuyển trọng tâm từ kiểm soát chi tiêu sang đo lường kết quả thực tế của chương trình, dự án. Đây là hướng đi đúng: công trình hoàn thành đúng hạn nhưng ít người sử dụng vẫn có thể là một khoản đầu tư kém hiệu quả. Nước sạch phải đến được với các hộ dân, còn hỗ trợ sinh kế phải giúp người thụ hưởng có khả năng tạo thu nhập ổn định.
Luật hợp nhất cần thống nhất cách quản trị
Hợp nhất quy định về ngân sách và đầu tư công chỉ có ý nghĩa nếu tạo ra một cơ chế quản trị thống nhất, thay vì ghép các điều khoản nhưng để nguyên những điểm nghẽn cũ. Trong phiên thảo luận ngày 5/11, đại biểu Quốc hội cũng đề nghị làm rõ thẩm quyền quyết định, giám sát ngân sách và hoàn thiện cơ chế khuyến khích địa phương tăng thu, tái đầu tư hạ tầng. Luật cần quy định minh bạch phạm vi, nguyên tắc và thời hạn phân bổ khoản chi chưa được phân bổ chi tiết; đồng thời yêu cầu công khai danh mục, mức vốn, căn cứ phân bổ và kết quả sử dụng. Nếu trách nhiệm giữa cơ quan chủ quản, chủ đầu tư và cơ quan thẩm định không rõ, sai lệch có thể bị phát hiện muộn, còn quyền giám sát của Quốc hội khó phát huy. Quản lý ngân sách nhà nước vì thế phải gắn quyền quyết định với nghĩa vụ giải trình.
Phân bổ vốn theo mục tiêu, không theo thói quen
Đổi mới phân bổ nguồn lực cần bắt đầu trước khi dự án được duyệt. Mỗi đề xuất nên nêu rõ mục tiêu, sản phẩm, tiêu chuẩn chất lượng, thời hạn và kinh phí; đồng thời tính cả chi phí vận hành, bảo trì trong toàn bộ vòng đời công trình. Cách làm này giúp so sánh phương án dựa trên lợi ích dự kiến thay vì ưu tiên dự án vì đã có sẵn hồ sơ hoặc dễ giải ngân. Với giáo dục, y tế, an sinh và công trình cộng đồng, tiêu chí phải phản ánh mức cải thiện đời sống, không thể chỉ nhìn vào khả năng sinh lời. Cũng cần đánh giá độc lập với dự án quy mô lớn, nhiều lần điều chỉnh tổng mức đầu tư hoặc có nguy cơ thất thoát, lãng phí. Kết quả đánh giá phải được công khai và dùng làm căn cứ bố trí vốn kỳ sau; dự án không đạt mục tiêu cần được xem xét điều chỉnh hoặc dừng theo quy định.
Gỡ thủ tục nhưng phải tăng trách nhiệm
Nhu cầu phát triển giao thông, năng lượng, chống ngập, môi trường, hạ tầng số, y tế và giáo dục tạo áp lực lớn lên khâu chuẩn bị dự án. Vì vậy, rút ngắn thủ tục là cần thiết, nhưng không nên đánh đổi chất lượng thẩm định để chạy theo giải ngân vốn đầu tư. Đại biểu Trần Hoàng Ngân ghi nhận dự thảo đã bổ sung phân cấp, phân quyền và đơn giản hóa một số thủ tục; đồng thời đề nghị chuyển một số bước lấy ý kiến cơ quan trung ương sang hậu kiểm, gắn với trách nhiệm người đứng đầu. Cách tiếp cận này có thể giảm thời gian triển khai mà vẫn giữ kỷ luật nếu hậu kiểm thực chất, dữ liệu đầy đủ và sai sót có hệ quả rõ ràng. Sau một thời gian khai thác, đơn vị vận hành cần báo cáo để kiểm chứng công trình có phát huy công năng và đem lại lợi ích như cam kết hay không.
Kết luận, giải ngân nhanh là điều kiện cần, không phải bằng chứng đủ về hiệu quả đầu tư công. Luật hợp nhất nên kết nối quyết định đầu tư, phân bổ vốn, giám sát và đánh giá sau khai thác thành một chu trình có trách nhiệm. Khi kết quả thực tế quyết định việc tiếp tục cấp vốn, ngân sách mới hướng đến công trình hữu ích, dịch vụ tốt hơn và lợi ích người dân có thể cảm nhận.
