Giải ngân đầu tư công: Định nghĩa và thực trạng sau 7 tháng
Giải ngân đầu tư công là quá trình chuyển hóa kế hoạch chi đầu tư của Nhà nước thành khối lượng công trình, dịch vụ và việc làm cụ thể thông qua thanh toán vốn cho các dự án hạ tầng, kinh tế – xã hội, từ đó tạo tác động trực tiếp lên tăng trưởng, năng lực cạnh tranh và thu nhập của người dân. Theo Bộ Tài chính, đến ngày 31/7 cả nước mới giải ngân khoảng 425.312 tỷ đồng vốn đầu tư công, tương đương 41,9% kế hoạch Thủ tướng giao. Điều này đồng nghĩa với việc hơn 580.000 tỷ đồng vẫn còn nằm trên giấy, chưa đi vào nền kinh tế dù nhu cầu hạ tầng Việt Nam đang vô cùng cấp bách. Nếu không thay đổi cách quản lý dự án, việc chạy nước rút cuối năm sẽ tiếp tục lặp lại, gây áp lực lớn lên chất lượng công trình và hiệu quả sử dụng vốn.
Áp lực kế hoạch Thủ tướng và rủi ro “dồn toa” cuối năm
Quy mô vốn đầu tư công năm nay vượt 1 triệu tỷ đồng, được Chính phủ xác định là một trong các động lực tăng trưởng chủ chốt. Thế nhưng sau hơn nửa năm, mới chưa đầy một nửa kế hoạch Thủ tướng giao được giải ngân, khiến 5 tháng cuối năm phải đạt bình quân khoảng 117.500 tỷ đồng mỗi tháng để về đích. Đây là nhịp độ gần như “chạy nước rút”, tiềm ẩn hai rủi ro: chất lượng công trình suy giảm vì thi công gấp gáp, và hiệu quả sử dụng vốn thấp do phải xử lý khối lượng công việc lớn trong thời gian ngắn. Như nhận định của PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, tiến độ hiện tại thể hiện sự thận trọng, nhưng nếu không tăng tốc ngay từ bây giờ, dòng vốn sẽ tiếp tục bị dồn vào cuối năm, kéo theo nguy cơ lãng phí và thất thoát.
Những nút thắt khiến dự án chậm tiến độ
Không phải ngẫu nhiên mà giải ngân đầu tư công luôn chậm hơn mong đợi. Hàng loạt dự án hạ tầng Việt Nam đang chậm tiến độ dự án vì những nút thắt rất cụ thể. Bộ Tài chính chỉ ra thiếu nguồn cung vật liệu xây dựng, biến động giá nguyên liệu và nhiên liệu, cùng việc phải điều chỉnh hợp đồng là những nguyên nhân trực tiếp làm thi công đình trệ. Công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng kéo dài, điều chỉnh quy hoạch, phát sinh diện tích thu hồi đất, di dời hạ tầng kỹ thuật và sự chưa đồng thuận của người dân tiếp tục bào mòn tiến độ. Nhiều dự án mới vẫn loay hoay ở giai đoạn hoàn thiện thủ tục đầu tư, lựa chọn nhà thầu; các dự án ODA chịu thêm rào cản thủ tục đấu thầu và biến động tỷ giá. Khi quy trình bị tắc ở nhiều khâu, không dự án nào có thể chạy đúng “đường dẫn tới thành công” trong quản lý dự án.
Quản lý dự án và bài toán xác định ‘đường dẫn tới thành công’
Bài toán không nằm ở việc có hay không tiền, mà ở cách quản lý dự án. Khi dòng vốn hơn nửa triệu tỷ đồng bị chậm giải ngân, điều cần làm không phải là thúc ép bằng khẩu hiệu, mà là nhận diện rõ “đường dẫn tới thành công” – tức các giai đoạn quyết định trong chu trình đầu tư. PGS.TS Nguyễn Thường Lạng nhấn mạnh, phải rà soát toàn bộ từ khâu chính sách, thủ tục đến giải ngân, xác định các điểm nghẽn và xử lý ngay, tập trung vào các bước mang tính quyết định tiến độ. Đồng thời, như TS. Nguyễn Quốc Việt nhận xét, KPI chỉ là công cụ; muốn công cụ này có ý nghĩa, cần đổi mới quy trình chuẩn bị dự án, thẩm định, phân bổ vốn, quản lý dòng tiền và đánh giá kết quả. Nói cách khác, cải cách quản lý dự án phải đi trước, KPI và chấm điểm chỉ là phần “bề nổi” tạo sức ép.
Dòng vốn chậm không chỉ là chuyện con số, mà là đời sống người dân
Giải ngân đầu tư công chậm không chỉ làm lệch kế hoạch Thủ tướng mà còn kéo theo ảnh hưởng trực tiếp đến túi tiền và cơ hội của người dân. Khi tiền vốn không được đưa vào các dự án hạ tầng Việt Nam, nhiều công trình giao thông, trường học, bệnh viện tiếp tục dang dở, cơ hội việc làm cho lao động xây dựng, vận tải, vật liệu, dịch vụ liên quan bị co hẹp. Theo phân tích, khi dòng vốn được giải ngân hiệu quả, dòng tiền lưu thông sẽ tác động lan tỏa đến xây dựng, thép, dầu, vận tải, thị trường lao động, hàng hóa, dịch vụ và cả tài chính, giúp doanh nghiệp mở rộng sản xuất, tạo thêm việc làm và thu nhập cho người lao động. Kết luận thẳng thắn là: mỗi phần trăm chậm trễ trong giải ngân đầu tư công không chỉ là một chỉ số trên báo cáo, mà là hàng nghìn cơ hội sinh kế bị trì hoãn.
