Giải ngân vốn đầu tư công: Khi tiền không kịp chạy cùng tiến độ
Giải ngân vốn đầu tư công là quá trình chuyển vốn đã được phê duyệt từ ngân sách vào các dự án hạ tầng, giáo dục, y tế và phát triển đô thị, thông qua hệ thống chủ đầu tư, ban quản lý dự án và kho bạc, nhằm bảo đảm tiền Nhà nước được sử dụng đúng mục tiêu, đúng tiến độ, tránh lãng phí và tạo ra tác động kinh tế – xã hội cụ thể cho cộng đồng. Vấn đề của Đà Nẵng hiện nay không phải thiếu vốn, mà là vốn không đi kịp với kế hoạch. Thành phố đã phải yêu cầu kiểm tra, rà soát toàn bộ các dự án đầu tư công năm 2025 có tỷ lệ giải ngân chưa đạt mục tiêu 100%, đồng thời làm rõ trách nhiệm của từng tập thể, cá nhân liên quan. Việc siết trách nhiệm cho thấy chính quyền nhìn nhận giải ngân chậm như một rủi ro hệ thống, chứ không còn là chuyện kỹ thuật nội bộ.
Dự án trường Phù Đổng: Một ví dụ điển hình của dự án công chậm tiến độ
Nếu muốn thấy giải ngân vốn đầu tư chậm tác động trực tiếp đến đời sống người dân thế nào, hãy nhìn vào Dự án Trường Tiểu học Phù Đổng. Công trình cải tạo, nâng cấp cơ sở 1 tại phường Hải Châu được khởi công ngày 15-1 với thời gian thi công 208 ngày, dự kiến hoàn thành 11-8, nhưng năm học mới đã bắt đầu 2 tuần mà công trình vẫn chưa xong. Học sinh phải đi học tạm ở điểm trường khác, lịch sinh hoạt và đi lại của cả gia đình bị đảo lộn. Điều đáng nói, chủ đầu tư đã phải làm thủ tục xử lý vi phạm hợp đồng và áp dụng hình thức xử phạt đối với nhà thầu thi công chậm tiến độ. Đây không chỉ là một dự án công chậm tiến độ, mà là minh chứng cho rào cản đầu tư công xuất phát từ năng lực và trách nhiệm nhà thầu trong quản lý dự án hạ tầng.
Nguyên nhân chậm không đến từ thiếu vốn hay thiếu vật tư, mà là sự đứt gãy lực lượng lao động của tổ đội thi công thuộc nhà thầu phụ, trong bối cảnh nhân công xây dựng khan hiếm, nhiều dự án tư nhân lớn trả cao hơn hút mất thợ. Khi hợp đồng đã ký mà nguồn nhân lực không ổn định, bất kỳ kế hoạch giải ngân nào cũng trở thành tính toán trên giấy. Việc buộc nhà thầu cam kết chịu toàn bộ chi phí phát sinh liên quan đến thuê mặt bằng tạm cho học sinh học tập cho thấy thành phố đang dùng công cụ tài chính và trách nhiệm hợp đồng để bảo vệ quyền lợi người học. Câu chuyện Phù Đổng vì vậy là lời nhắc rằng quản lý dự án hạ tầng không thể chỉ dừng ở duyệt vốn và thiết kế, mà phải đi thẳng vào quản trị con người và kỷ luật hợp đồng.
Các điểm nghẽn hệ thống: Mặt bằng, thủ tục và sự khan hiếm nguồn lực
Đà Nẵng không phải đang đứng yên. Tính đến 11-9, thành phố đã giải ngân hơn 11.474 tỷ đồng, đạt 66,74% kế hoạch vốn gần 17.192 tỷ đồng Thủ tướng giao cho năm 2026. Một số địa phương như Tây Giang thậm chí đặt mục tiêu giải ngân tới khoảng 98% vào cuối năm. Nhưng những con số này cũng phơi bày một thực tế: để chạm mục tiêu giải ngân 95% vào 31-12 và 100% vào 31-1 năm sau, hệ thống phải xử lý đồng thời nhiều điểm nghẽn. Trước hết là mặt bằng – khâu được xác định là trọng tâm cần đẩy nhanh. Việc giải phóng mặt bằng đang gặp khó vì thay đổi chính sách, đơn giá bồi thường, chênh lệch giá đất tái định cư và thiếu quỹ đất ở một số dự án. Đây là những rào cản đầu tư công mang tính cấu trúc, không thể gỡ bằng vài công văn nhắc nhở.
Cùng lúc, quy trình thủ tục giữa các cơ quan vẫn còn cồng kềnh. Cơ quan phát triển quỹ đất phải kiến nghị rút giảm triệt để thủ tục phối hợp, đề nghị địa phương đẩy nhanh thẩm tra, phê duyệt phương án bồi thường với hồ sơ đủ điều kiện. Cách làm được đề xuất là khi đã thống nhất phương án thì có thể tiếp nhận mặt bằng và chi trả kinh phí sớm cho các hộ đồng thuận, song song hoàn thiện thủ tục. Cách tiếp cận này vừa giữ được sự đồng thuận của người dân, vừa giảm tình trạng mặt bằng loang lổ khiến nhà thầu thi công dở dang. Bên cạnh đó, sự khan hiếm nhân công xây dựng – như đã thấy trong dự án Phù Đổng – là điểm nghẽn ít được nhắc đến trong các báo cáo giải ngân vốn đầu tư, nhưng lại rất thực tế: không có thợ thì không thể biến vốn thành công trình.
Siết trách nhiệm và tái thiết quản lý dự án hạ tầng
Ngay cả khi tỷ lệ giải ngân của Đà Nẵng đứng thứ 4 trong nhóm 34 địa phương, thành phố vẫn coi chậm giải ngân là tín hiệu cảnh báo. Phó Chủ tịch đã ký văn bản yêu cầu các chủ đầu tư, Ban quản lý dự án, Trung tâm Phát triển quỹ đất và các địa phương khẩn trương kiểm tra, rà soát từng dự án thuộc phạm vi quản lý, thống kê rõ số vốn được giao, đã giải ngân và chưa giải ngân. Sở Tài chính được giao chủ trì tổng hợp kết quả, lập danh sách các dự án không đạt mục tiêu 100%, nêu nguyên nhân và trách nhiệm của từng tập thể, cá nhân, để tham mưu UBND chỉ đạo xử lý. Một câu nói "không để hồ sơ nằm chờ" không phải khẩu hiệu, mà là yêu cầu thay đổi cách vận hành: nếu hồ sơ chậm do cơ quan, cá nhân cụ thể, trách nhiệm phải được ghi tên.
Ở cấp dự án, cách xử lý với nhà thầu chậm tiến độ ở Trường Phù Đổng – từ phạt hợp đồng đến buộc gánh chi phí phát sinh cho điểm trường tạm – là tín hiệu tích cực rằng quản lý dự án hạ tầng đang dịch chuyển từ "xuê xoa tiến độ" sang "ràng buộc kết quả". Nhưng để thay đổi thật sự, Đà Nẵng cần hệ chuẩn rõ ràng: nhà thầu có rủi ro nhân công phải thể hiện trong hồ sơ năng lực, ban quản lý dự án phải có chỉ tiêu gắn với tiến độ giải ngân vốn đầu tư, địa phương phải coi mặt bằng là nhiệm vụ chính trị chứ không chỉ hành chính. Khi trách nhiệm được phân định và đo lường, việc đạt mục tiêu giải ngân 95% – 100% sẽ không còn là cuộc vận động theo phong trào, mà trở thành một chuẩn mực quản trị ngân sách gắn chặt với quyền lợi người dân và uy tín của bộ máy.
Kết luận: Giải ngân nhanh để không lỡ nhịp phát triển
Giải ngân vốn đầu tư công nhanh không phải để chạy thành tích, mà để bảo đảm đường xá, trường học, khu tái định cư và các công trình hạ tầng kịp xuất hiện đúng thời điểm người dân cần. Khi một dự án trường học chậm vài tháng, học sinh phải đi học tạm xa nhà; khi một dự án đường bị vướng mặt bằng, người dân tiếp tục chịu cảnh ùn tắc và ngập nước. Đà Nẵng đã nhìn ra các rào cản đầu tư công: thủ tục chồng chéo, mặt bằng kéo dài, nhân lực xây dựng thiếu hụt, nhà thầu không giữ kỷ luật tiến độ. Bước tiếp theo phải là kiên trì thực hiện những gì đã cam kết: xử lý điểm nghẽn đến nơi đến chốn, siết trách nhiệm đến từng cá nhân, và đặt quyền lợi người dân làm thước đo cuối cùng của mọi kế hoạch giải ngân. Khi vốn Nhà nước đi đúng nhịp, không chỉ những con số trên bảng báo cáo được cải thiện, mà chất lượng sống và niềm tin của cộng đồng cũng được nâng lên.
