Chuyển đổi số giáo dục ở TP.HCM: Không chỉ là phần mềm mà là cách nghĩ mới
Chuyển đổi số giáo dục là quá trình tái thiết toàn diện hoạt động quản lý, dạy và học trong nhà trường dựa trên dữ liệu số, hệ thống học tập kỹ thuật số và các công cụ như AI trong lớp học, nhằm giảm gánh nặng thủ tục, nâng cao chất lượng tương tác giáo viên – học sinh và mở rộng khả năng tiếp cận tri thức cho mọi người học. Ở TP.HCM, chuyển đổi số không còn là khẩu hiệu mà đang trở thành chiến lược vận hành của cả hệ thống. Tại hội nghị tổng kết năm học 2025-2026 và triển khai nhiệm vụ 2026-2027, điểm cầu thành phố tham dự trực tuyến đã đặt vấn đề rất rõ: với gần 2,6 triệu học sinh tại 168 phường, xã, đặc khu, nếu không quản lý dữ liệu trường học một cách bài bản, hệ thống sẽ bị quá tải. Việc thành phố chọn đi trước trong chuyển đổi số giáo dục vì thế là bắt buộc, không phải lựa chọn xa xỉ.
Dữ liệu là nền tảng: Chiến lược quản lý tập trung của TP.HCM
Điểm đáng chú ý trong chiến lược của TP.HCM là quan điểm xuyên suốt: dữ liệu phục vụ quản trị phải hình thành từ chính hoạt động chuyên môn hằng ngày ở cơ sở giáo dục, trên một trục dữ liệu thống nhất, nhập một lần và dùng chung toàn ngành. Nói cách khác, thay vì yêu cầu giáo viên báo cáo chồng chéo, hệ thống được thiết kế để "tự ghi nhớ" mọi giao dịch dạy học, từ tuyển sinh trực tuyến đến sổ đầu bài số, học bạ số, quản lý học tập, kho học liệu và bản đồ số giáo dục, hiện phục vụ hơn 99% cán bộ, giáo viên và người học tại thành phố. Thành phố quản trị theo ba bước: thu thập tự động dữ liệu từ nhật ký vận hành, đánh giá tự động theo bộ tiêu chuẩn mã hóa, rồi ra quyết định trên nền cơ sở dữ liệu. Đây là mô hình quản lý dữ liệu trường học mang tính hệ thống, cho giáo dục một hạ tầng quản trị gần với tư duy doanh nghiệp hơn là cơ chế xin – cho.
Trường THCS Trần Văn Ơn: Bức tranh cụ thể của một nhà trường số
Nếu cấp thành phố đặt ra khung chuyển đổi số giáo dục, thì Trường THCS Trần Văn Ơn cho thấy điều đó trông như thế nào trong đời sống một nhà trường. Phó hiệu trưởng Nguyễn Công Phúc Khánh cho biết trường đã số hóa 100% hồ sơ chuyên môn, gồm học bạ số, sổ đăng bộ, văn bằng, chứng chỉ và sổ theo dõi, đánh giá học sinh trên môi trường mạng. Nghĩa là mọi dấu mốc học tập của học sinh đều nằm trong hệ thống, không còn phụ thuộc vào tủ hồ sơ giấy và trí nhớ của giáo viên. Công tác quản lý, điều hành chuyển dần sang mô hình dựa trên dữ liệu (data-driven), giúp đơn giản hóa thủ tục hành chính, tối ưu nguồn lực và tăng minh bạch. Giáo viên thay đổi tư duy, sử dụng hệ thống quản lý học tập (LMS), kho học liệu số và các ứng dụng giáo dục để thiết kế hoạt động học tập kỹ thuật số, thay thế cách truyền thụ kiến thức một chiều. Ở đây, AI trong lớp học không chỉ là một công cụ hỗ trợ mà kéo theo sự thay đổi vai trò: giáo viên từ người truyền đạt sang người thiết kế trải nghiệm học tập.
Tác động lên giáo viên, học sinh và phụ huynh: Lợi ích đi kèm trách nhiệm mới
Chuyển đổi số giáo dục ở TP.HCM đã tạo ra những thay đổi rất cụ thể cho người dùng cuối. Tuyển sinh đầu cấp được thực hiện trực tuyến 100%, người dân không còn phải nộp giấy xác nhận cư trú; hơn 21.000 giáo viên ở 225 trường trung học ký sổ đầu bài số trực tiếp trên ứng dụng di động sau mỗi tiết dạy. Việc nhận xét, đánh giá kết quả rèn luyện của học sinh diễn ra thường xuyên trên hệ thống, giúp nhà trường và phụ huynh phối hợp chặt chẽ hơn. Theo lãnh đạo phường Tân Định, năm học 2025-2026 ghi dấu nỗ lực vượt bậc của ngành giáo dục địa phương khi vừa giữ vững chất lượng vừa đẩy mạnh chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ trong dạy học. Nhưng mặt tích cực này đi cùng trách nhiệm mới: giáo viên phải rèn kỹ năng số và chấp nhận được trao quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm; nhà trường phải xây dựng văn hóa cải tiến liên tục. Chuyển đổi số không giải phóng ai khỏi trách nhiệm, nó chỉ làm trách nhiệm rõ ràng và đo được.
TP.HCM muốn đi trước và chuyển giao: Cơ hội, nhưng không phải không có rủi ro
Việc TP.HCM đề xuất chia sẻ, chuyển giao mô hình cơ sở dữ liệu dùng chung để Bộ Giáo dục và Đào tạo nghiên cứu, hoàn thiện và nhân rộng cho thấy tham vọng của thành phố: trở thành "phòng thí nghiệm" quốc gia về chuyển đổi số giáo dục. Theo Phó Chủ tịch UBND thành phố Nguyễn Mạnh Cường, hiệu quả của chuyển đổi số quyết định bởi tính thống nhất của cơ sở dữ liệu dùng chung; với quy mô học sinh lớn nhất cả nước, thành phố nhận trách nhiệm đi trước, thử nghiệm và chuyển giao các mô hình có thể nhân rộng, hướng đến mục tiêu giảm tải cho giáo viên, thuận tiện cho người dân và công bằng cho mọi học sinh. Tuy nhiên, tham vọng này chỉ bền nếu đi cùng ba điều kiện: khung pháp lý về hồ sơ điện tử và học bạ số đủ rõ; danh mục công cụ AI được thẩm định và quy tắc bảo vệ dữ liệu người học dưới 16 tuổi được ban hành; và cuối cùng, sự thống nhất thực sự từ lớp học tới cấp quản lý. Nếu cơ sở dữ liệu dùng chung trở thành một "siêu biểu mẫu" mà giáo viên phải phục vụ, chuyển đổi số sẽ phản tác dụng. Kết luận hợp lý là: đi nhanh không quan trọng bằng đi đúng, và phải coi giáo viên, học sinh là chủ thể của thay đổi chứ không phải đối tượng bị quản lý bằng dữ liệu.
