Hướng nghiệp không nên bắt đầu vào phút chót
Hướng nghiệp là quá trình giúp học sinh nhận diện năng lực, sở thích và hoàn cảnh của mình, rồi đối chiếu chúng với lựa chọn học tập và nghề nghiệp qua từng giai đoạn. Vì vậy, tư vấn một lần trước kỳ thi không thể thay thế việc định hướng nghề nghiệp liên tục. Ở lớp 9, câu hỏi trước mắt là học tiếp ở đâu và theo lộ trình nào; đến lớp 12, trọng tâm chuyển sang ngành học, chuyên ngành và triển vọng việc làm. Hai quyết định liên quan chặt chẽ nhưng không giống nhau: chọn trường sớm không có nghĩa là phải chốt nghề cả đời. Cách làm hợp lý là mở rộng lựa chọn từ sớm, cập nhật thông tin khi học sinh trưởng thành hơn, rồi mới thu hẹp phương án dựa trên năng lực, sở thích và điều kiện gia đình.
Lớp 9: Chọn trường bằng trải nghiệm, không chỉ bằng tên gọi
Tại TP.HCM, nhiều trường THCS xây dựng kế hoạch hướng nghiệp cho học sinh lớp 8 và lớp 9. Trường Tiểu học và THCS Ngô Chí Quốc kết nối với các trường THPT lân cận và cơ sở giáo dục nghề nghiệp để học sinh tìm hiểu những con đường sau THCS. Hoạt động này thiết thực hơn việc chỉ phát tài liệu tuyển sinh: học sinh có thể tham quan, thử trải nghiệm môi trường học và tìm hiểu tổ hợp môn trước khi đăng ký vào lớp 10. Chương trình trải nghiệm nghề kéo dài sáu tuần, tương đương 24 tiết, từng giới thiệu các lĩnh vực như pha chế, chăm sóc sắc đẹp, đồ họa máy tính và thiết kế thời trang. Những trải nghiệm ấy không nhằm buộc học sinh sớm chọn nghề, mà giúp các em có căn cứ để cân nhắc chọn trường lớp 9 và các hướng học khác nhau.
Lớp 12: Chọn ngành trong bối cảnh nghề nghiệp biến đổi
Khi bước vào lớp 12, tư vấn cần đi sâu hơn: học sinh phải cân nhắc ngành, chuyên ngành, hệ đào tạo và khả năng đáp ứng yêu cầu tuyển sinh. Chương trình hướng nghiệp năm học 2026-2027 tại thành phố Đồng Nai mở đầu mùa tư vấn cho học sinh THPT, do các đơn vị giáo dục và nghề nghiệp phối hợp với Sở Giáo dục và Đào tạo thành phố tổ chức. Các chuyên gia trao đổi về chọn ngành, chọn trường trong kỷ nguyên số, hệ đào tạo từ trung cấp đến đại học, chương trình liên thông và giáo dục quốc tế. Nội dung còn đề cập nghề nghiệp thời trí tuệ nhân tạo, dự báo nhân lực, nhu cầu thị trường lao động và chỉ số sinh viên tốt nghiệp có việc làm. Với chọn ngành lớp 12, thông tin ấy hữu ích khi được đặt cạnh năng lực, sở thích và điều kiện kinh tế gia đình, thay vì chạy theo tên ngành đang được chú ý.
Tư vấn liên tục giúp quyết định bớt cảm tính
Điểm đáng chú ý không chỉ là có thêm buổi tư vấn, mà là sự kết nối giữa THCS, THPT và cơ sở nghề nghiệp. Trong năm học 2026-2027, Sở Giáo dục và Đào tạo TP.HCM yêu cầu các trường THPT lập tổ tư vấn, phối hợp với trường THCS để cung cấp thông tin và hỗ trợ học sinh lớp 9 chọn trường, đăng ký nguyện vọng. Chuỗi chương trình hướng nghiệp tại thành phố Đồng Nai được triển khai từ ngày 13-10 đến ngày 12-11-2026. Những mốc này cho thấy tư vấn cần đi cùng các thời điểm ra quyết định, không chỉ xuất hiện khi học sinh sắp thi. Nhà trường nên giúp học sinh so sánh chương trình, môi trường học và lộ trình; gia đình cần lắng nghe thay vì quyết định thay. Hướng nghiệp tốt không hứa chọn đúng một lần, mà giúp học sinh biết cách lựa chọn có căn cứ và điều chỉnh khi thông tin thay đổi.
Từ lớp 9 đến lớp 12, mục tiêu không phải là khiến học sinh chốt nghề càng sớm càng tốt. Điều cần thiết là xây dựng quá trình tư vấn hướng nghiệp đủ sớm, đủ thực tế và được nối tiếp qua các quyết định học tập. Trải nghiệm ở lớp 9 mở ra nhiều con đường; thông tin thị trường và tư vấn chuyên sâu ở lớp 12 giúp lựa chọn ngành học sát hơn với bản thân. Khi trường học và gia đình coi đây là một hành trình thay vì một buổi gặp gỡ, học sinh có cơ hội đưa ra quyết định chủ động hơn, đồng thời vẫn giữ được khả năng điều chỉnh hướng đi.
