Đường sắt Việt Nam ở ngã rẽ lịch sử
Đường sắt Việt Nam là hệ thống kết cấu hạ tầng giao thông trên ray, kết nối các vùng miền bằng mạng lưới tuyến và ga, đảm nhiệm vận tải hành khách, hàng hóa, đồng thời phục vụ quốc phòng, an ninh và phát triển kinh tế – xã hội. Hôm nay, ngành đường sắt tổ chức lễ kỷ niệm 145 năm hình thành và phát triển, 80 năm Ngày truyền thống và đón nhận Huân chương Lao động hạng Ba. Đây không chỉ là dịp nhìn lại lịch sử mà là thời điểm xác lập một bước ngoặt mới. Bởi sau hơn một thế kỷ rưỡi, đường sắt vẫn vận hành trên tuyến Bắc – Nam khổ 1.000 mm, đường đơn, với thị phần vận tải chỉ khoảng 0,12% hành khách và 0,18% hàng hóa, trong khi chi phí logistics quốc gia vẫn ở mức 14–16% GDP. Những con số này cho thấy nếu không thay đổi tư duy và mô hình phát triển, đường sắt sẽ tiếp tục tụt lại phía sau.
Từ “dịch vụ vận tải” sang trục hạ tầng chiến lược quốc gia
Thông điệp quan trọng nhất từ Phó Thủ tướng Phạm Gia Túc là: đường sắt không được tự coi mình chỉ là một dịch vụ vận tải nữa. Ông yêu cầu đường sắt phải trở thành trục hạ tầng chiến lược kiến tạo không gian phát triển quốc gia. Nói cách khác, mỗi km đường ray, mỗi nhà ga phải được nhìn như một công cụ tái cấu trúc lại dòng lưu chuyển hàng hóa, thúc đẩy đô thị hóa và nâng năng lực cạnh tranh quốc gia. Trong nhiều thập kỷ, dù được xếp là kết cấu hạ tầng chiến lược, đường sắt chỉ nhận 3–5% tổng vốn đầu tư hạ tầng giao thông và vốn bảo trì chưa đáp ứng một nửa nhu cầu. Đây là nghịch lý: một trụ cột hạ tầng chiến lược nhưng bị đầu tư như hạng mục phụ. Nếu không đảo chiều cách nhìn này, mọi kế hoạch hiện đại hóa chỉ dừng ở khẩu hiệu.
Làm chủ công nghệ đường sắt: điều kiện sống còn, không phải lựa chọn
Điểm nhấn thứ hai trong chỉ đạo của Phó Thủ tướng là yêu cầu làm chủ công nghệ lõi và phát triển công nghiệp đường sắt trong nước. Hiện tỷ lệ nội địa hóa đầu máy còn thấp, đội ngũ lao động chủ yếu trình độ sơ cấp, trung cấp, trong khi các dự án đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam dài 1.541 km và tuyến Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng đang mở ra không gian phát triển mới. Nếu vẫn phụ thuộc vào nhập khẩu, đường sắt sẽ bị khóa chặt trong thế bị động về chi phí, tiến độ và an toàn. Một câu nói đáng trích dẫn là: “Tập đoàn phải là hạt nhân liên kết các doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp tư nhân, viện nghiên cứu, trường đại học trong nước để từng bước làm chủ công nghệ lõi, gia tăng tỷ lệ nội địa hóa”. Đây là lời nhắc rằng công nghệ đường sắt không chỉ là thiết bị, mà là cả một hệ sinh thái công nghiệp nội địa.
Tập đoàn Đường sắt Quốc gia: tái cấu trúc để dẫn dắt, không để tồn tại
Ngày 11/8, Tổng công ty Đường sắt Việt Nam chính thức chuyển đổi thành Tập đoàn Đường sắt Quốc gia Việt Nam, đánh dấu bước chuyển mới về tổ chức và định hướng phát triển. Nhưng đổi tên không đủ; Phó Thủ tướng yêu cầu tập đoàn phải đổi mới mô hình hoạt động, thay đổi mạnh mẽ về tư duy, quản trị và năng lực tổ chức thực hiện. Đường sắt cần chủ động tham gia ngay từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư các dự án mới, từng bước giảm phụ thuộc vào ngân sách. Nghĩa là tập đoàn phải chuyển từ tư duy “đơn vị vận hành” sang “nhà phát triển hạ tầng chiến lược”, biết tạo nguồn lực, dẫn dắt hệ sinh thái, khai thác hiệu quả tài sản nhà ga và quỹ đất. Nếu bộ máy không tinh gọn, không chuyển đổi số, không đặt an toàn và dịch vụ làm trung tâm, mọi cơ chế hỗ trợ của Nhà nước cũng sẽ bị lãng phí.
Cửa sổ cơ hội và trách nhiệm của Nhà nước
Các dự án đường sắt quy mô lớn đang được chuẩn bị không chỉ là công trình hạ tầng, mà là “cửa sổ cơ hội” để đường sắt Việt Nam tái sinh. Phó Thủ tướng nhấn mạnh Chính phủ sẽ chỉ đạo các bộ, ngành rà soát, tháo gỡ khó khăn về cơ chế, thể chế; nghiên cứu phương án bổ sung vốn điều lệ và đổi mới cơ chế đặt hàng, bảo trì kết cấu hạ tầng. Đây là cam kết chính trị quan trọng, nhưng cũng đặt ra trách nhiệm: nếu ngành không kịp thời cải cách, cơ hội sẽ trôi qua. Câu nói đáng chú ý là: “Các dự án quy mô lớn đang mở ra cơ hội phát triển mới, mở rộng không gian phát triển, thúc đẩy đô thị hóa, tái cấu trúc dòng lưu chuyển hàng hóa và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia”. Đường sắt đang đứng trước một bài kiểm tra: hoặc trở thành trục hạ tầng chiến lược đúng nghĩa, hoặc tiếp tục là phương thức vận tải bên lề.
