Đường sắt cao tốc Việt Nam và lựa chọn chiến lược đi cùng công nghệ Đức
Đường sắt cao tốc Việt Nam là dự án hạ tầng trọng điểm quốc gia trên trục Bắc – Nam, dài khoảng 1.541 km, sử dụng đường đôi khổ 1.435 mm, tốc độ thiết kế 350 km/h với 23 ga hành khách và 5 ga hàng hóa, được định hướng trở thành xương sống giao thông hiện đại của đất nước, đồng thời là cú hích để ngành công nghiệp trong nước tiến lên nấc thang công nghệ mới. Chính vì vậy, câu chuyện hợp tác Việt Nam Đức không chỉ là tìm nhà cung cấp thiết bị tốt, mà là chọn đối tác đồng hành trong hành trình làm chủ kỹ thuật đường sắt cao tốc. Việt Nam không muốn lặp lại mô hình "mua trọn gói" rồi phụ thuộc lâu dài; thay vào đó, trọng tâm được đặt vào chuyển giao công nghệ Đức và đào tạo nguồn nhân lực để nắm vững công nghệ ngay tại nhà. Đây là cách tiếp cận mang tính chủ động, phù hợp với tham vọng dài hạn của dự án đường sắt cao tốc Việt Nam.
Chuyến công tác tại Đức: tín hiệu rõ ràng về hướng đi công nghệ
Ngày 21/9, đoàn công tác Bộ Xây dựng do Thứ trưởng Bùi Xuân Dũng dẫn đầu đã làm việc với các cơ quan chức năng, doanh nghiệp và tổ chức hàng đầu của Đức trong lĩnh vực đường sắt, nhằm trao đổi kinh nghiệm, tìm kiếm cơ hội hợp tác và thúc đẩy chuyển giao công nghệ cho dự án đường sắt cao tốc Bắc – Nam. Sự hiện diện của Quốc vụ khanh Bộ Giao thông vận tải Liên bang Đức Ulrich Lange, Quốc vụ khanh Bộ Kinh tế và Năng lượng Tiến sĩ Thomas Steffen, cùng lãnh đạo Siemens Mobility, Tập đoàn Đường sắt Đức (DB) và Hiệp hội Công nghiệp đường sắt Đức (VDB) cho thấy phía Đức coi đây là một kênh hợp tác nghiêm túc. Điều đáng chú ý là Thứ trưởng Bùi Xuân Dũng không nói nhiều về mua sắm thiết bị, mà nhấn mạnh việc thiết lập các kênh trao đổi thực chất, lâu dài giữa cơ quan quản lý nhà nước và cộng đồng doanh nghiệp hai nước trong lĩnh vực đường sắt. Đây là cách đặt vấn đề vượt ra ngoài phạm vi một hợp đồng thương mại, hướng tới một mối quan hệ đối tác công nghệ có chiều sâu – nền tảng cho hợp tác Việt Nam Đức bền vững trong đường sắt cao tốc Việt Nam.
Vì sao Đức là mắt xích quan trọng trong bài toán công nghệ Bắc – Nam?
Việc Việt Nam chọn Đức làm một trong những đối tác chính cho dự án đường sắt cao tốc Bắc Nam không phải tình cờ. Đức có thế mạnh rõ ràng về khoa học – công nghệ, tiêu chuẩn kỹ thuật, quản lý an toàn, công nghiệp đường sắt, tài chính xuất khẩu và đào tạo nguồn nhân lực. Trong thực tế, đây chính là những mảnh ghép còn thiếu nếu Việt Nam muốn xây dựng một hệ thống đường sắt cao tốc đạt chuẩn quốc tế, vận hành an toàn và hiệu quả lâu dài. Theo thông tin phía Việt Nam chia sẻ, dự án đường sắt cao tốc Bắc Nam được Quốc hội thông qua chủ trương đầu tư và đang ở giai đoạn đặc biệt quan trọng: chuẩn bị Báo cáo nghiên cứu khả thi. Ở giai đoạn này, việc lựa chọn công nghệ hiện đại, đồng bộ, phù hợp điều kiện Việt Nam, cùng phương án kiểm soát chi phí vòng đời và mô hình quản lý dự án, có ý nghĩa quyết định đối với kết quả sau này. Đức, với kinh nghiệm vận hành hệ thống đường sắt tiên tiến và khung tiêu chuẩn an toàn chặt chẽ, được xem là nguồn tham chiếu tin cậy cho toàn bộ thiết kế thể chế, kỹ thuật và tổ chức của dự án đường sắt cao tốc Việt Nam.
Chuyển giao công nghệ và đào tạo nhân lực: điều kiện tiên quyết, không phải phần phụ
Điểm nổi bật nhất trong thông điệp của phía Việt Nam là khẳng định chuyển giao công nghệ và đào tạo nhân lực phải trở thành điều kiện tiên quyết trong hợp tác với doanh nghiệp nước ngoài về đường sắt tốc độ cao. Nói thẳng ra, nếu chỉ cung cấp sản phẩm, thiết bị và dịch vụ mà không chuyển giao công nghệ Đức, thì hợp tác sẽ không đáp ứng được mục tiêu chiến lược. Việt Nam yêu cầu các doanh nghiệp Đức như Siemens Mobility, DB và các thành viên Hiệp hội Công nghiệp đường sắt Đức nghiên cứu những phương án hợp tác thực chất, hướng tới phát triển doanh nghiệp và chuỗi cung ứng trong nước, hình thành năng lực sản xuất, vận hành, bảo trì và làm chủ công nghệ đường sắt tại Việt Nam. Đáng chú ý, Việt Nam còn nhấn mạnh kiến trúc hệ thống mở và khả năng tương thích giữa các hệ thống, nhằm hạn chế phụ thuộc vào một nhà cung cấp duy nhất. Đây là quan điểm rất rõ ràng: đường sắt cao tốc Việt Nam không được phép trở thành “hệ sinh thái đóng” do một bên nước ngoài kiểm soát, mà phải là nền tảng kỹ thuật mà các doanh nghiệp trong nước từng bước tham gia sâu, từ khâu sản xuất đến bảo trì.
Tương lai hợp tác Việt Nam Đức: từ dự án Bắc – Nam đến năng lực nội địa
Trong chương trình làm việc, đoàn Việt Nam đề nghị Bộ Giao thông vận tải Liên bang Đức chia sẻ kinh nghiệm về quy hoạch mạng lưới đường sắt tốc độ cao, mô hình đầu tư, tổ chức thực hiện dự án, phân định trách nhiệm giữa cơ quan quản lý nhà nước, cơ quan an toàn, chủ sở hữu và đơn vị quản lý kết cấu hạ tầng, cũng như cách kiểm soát tổng mức đầu tư, tiến độ, chất lượng và rủi ro của các dự án lớn. Đây chính là những “bí kíp” mà nếu tiếp thu tốt, Việt Nam không chỉ vận hành được một tuyến đường sắt cao tốc, mà còn xây dựng được năng lực quản trị dự án hạ tầng phức tạp ở tầm quốc gia. Kết thúc chương trình, Thứ trưởng Bùi Xuân Dũng đề nghị hai bên duy trì đầu mối phối hợp và tổ chức các phiên trao đổi chuyên sâu về công nghệ, tiêu chuẩn kỹ thuật, mô hình quản lý – vận hành, đào tạo nhân lực và chuyển giao công nghệ. Điều này cho thấy hợp tác Việt Nam Đức được thiết kế như một tiến trình liên tục, không phải chuyến công tác "một lần rồi thôi". Nếu giữ được quỹ đạo này, dự án đường sắt cao tốc Việt Nam trên trục Bắc – Nam sẽ có thêm cơ hội trở thành cầu nối không chỉ giữa hai miền đất nước, mà còn giữa công nghệ tiên tiến của Đức và năng lực nội địa hóa ngày càng trưởng thành của Việt Nam.
