Thiếu sách giáo khoa cục bộ: dấu hiệu của một hệ thống phân phối “đuối sức”
Tình trạng thiếu sách giáo khoa cục bộ trước khai giảng là hiện tượng phụ huynh phải đi nhiều nhà sách, xếp hàng dài tại trụ sở nhà xuất bản để mua từng cuốn lẻ, do nguồn cung phân tán không đều và nhu cầu dồn cục trong thời gian ngắn, khiến áp lực tâm lý và tài chính lên gia đình tăng cao, trong khi học sinh đứng trước nguy cơ bước vào năm học mới mà chưa có đủ sách.
Những ngày gần đây, tại trụ sở một nhà xuất bản giáo dục ở quận Chợ Quán, rất đông phụ huynh chen chúc mua từng cuốn sách lẻ giữa bối cảnh thiếu sách giáo khoa tại nhiều nhà sách trước thềm năm học mới. Chiều 20/8, hàng dài phụ huynh tập trung, xếp hàng chờ đến lượt mua sách cho con. Cảnh tượng đó cho thấy hệ thống phân phối đang “đuối sức” khi nhu cầu mua sách trước khai giảng tăng đột ngột nhưng hàng lại không nằm đúng nơi phụ huynh cần. Vấn đề không chỉ là thiếu, mà là thiếu đúng chỗ, đúng thời điểm.
Áp lực đè lên phụ huynh: từ danh sách thiếu đến hành trình 5–6 nhà sách
Điều dễ thấy nhất của đợt thiếu sách giáo khoa lần này là gánh nặng bị đẩy thẳng lên vai phụ huynh. Thay vì chỉ cần đăng ký và chờ nhà trường phát sách như trước, nhiều gia đình phải tự lập kế hoạch “săn” từng cuốn. Họ in sẵn danh sách những cuốn còn thiếu, dò từng kệ sách, sợ mua trùng, sợ thiếu, mà thời gian khai giảng thì đang đếm ngược.
Không ít phụ huynh than phải chen lấn để tìm từng cuốn sách, nhiều người vẫn chưa đủ bộ vì một số đầu sách hết hàng tại nhà sách. Có người phải chạy 5–6 nhà sách, dò từng tựa theo danh sách chuẩn bị trước để hoàn thiện bộ sách mà không mua nhầm. Một phụ huynh khác kể đã đến nhà sách gần đó nhưng vẫn không mua được trọn bộ, buộc phải quay lại trụ sở nhà xuất bản và xếp hàng hơn 45 phút mới mua được sách. Những câu chuyện đó cho thấy cụm từ “phụ huynh tìm sách” giờ không còn là chuyện nhỏ, mà là hành trình tiêu hao thời gian, công sức và cả sự bình tĩnh.
Nguyên nhân: nhu cầu dồn cục, bán sách thay đổi, phụ thuộc vào một bộ sách duy nhất
Điều trớ trêu là trong khi phụ huynh loay hoay vì thiếu sách giáo khoa, đại diện nhà xuất bản lại khẳng định nguồn cung đủ đáp ứng nhu cầu. Mỗi ngày, đơn vị này chuyển khoảng 5 tấn sách, tương đương 25.000 bản, tới các điểm bán trong hai chuyến. Họ cho rằng tình trạng chen chúc chủ yếu do phụ huynh dồn mua cùng thời điểm, chứ không phải thiếu tuyệt đối. Nghĩa là, bài toán ở đây không chỉ là số lượng in, mà là cách tổ chức phân phối và thói quen mua sách trước khai giảng của xã hội.
Một thay đổi quan trọng là có trường không còn tổ chức bán sách tập trung cho học sinh như các năm trước, buộc gia đình phải tự mua lẻ từng cuốn. Khi cả thành phố cùng dùng bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống” cho năm học mới, việc phụ thuộc vào một dòng sách càng làm hệ thống phân phối dễ bị nghẽn nếu khâu dự báo nhu cầu theo lớp, theo trường không chính xác. Kết quả là thiếu sách giáo khoa cục bộ: sách có trên xe, trong kho, nhưng không đến kịp đúng nhà sách, đúng thời điểm phụ huynh cần.
Giải pháp thay thế sách: từ thư viện mượn sách tới chia sẻ trong cộng đồng
Khi phụ huynh vật vã mua sách trước khai giảng, câu hỏi đặt ra là: có nhất thiết mỗi gia đình phải mua trọn bộ mới học được không? Từng có chương trình cho phép học sinh mượn sách giáo khoa miễn phí từ thư viện trường. Đây là một giải pháp thay thế sách hợp lý, nhất là trong bối cảnh thiếu cục bộ, nếu được tổ chức lại theo hướng linh hoạt hơn, gắn với trách nhiệm sử dụng và hoàn trả của học sinh.
Tuy vậy, nhiều phụ huynh vẫn chọn mua sách để con tiện học và ôn, đồng thời giảm rủi ro làm hỏng hoặc mất sách mượn. Điều này cho thấy muốn giải pháp thay thế sách được chấp nhận, cần kết hợp nhiều hình thức: luân chuyển sách giữa các lớp, xây dựng quỹ sách dùng chung trong phụ huynh, khuyến khích tặng lại sách cho thế hệ sau, và phát triển tài liệu bổ trợ dạng in nhỏ gọn cho phần bài tập, để học sinh không phải viết trực tiếp lên sách mượn. Khi sách trở thành tài nguyên chung thay vì món đồ buộc phải sở hữu mới học được, áp lực săn sách đầu năm sẽ giảm rõ rệt.
Kết luận: từ “săn sách” sang đảm bảo quyền tiếp cận học liệu cho mọi học sinh
Cảnh phụ huynh chen chúc, xếp hàng dài để mua sách giáo khoa không nên lặp lại mỗi năm. Đây là dấu hiệu cho thấy hệ thống phân phối sách giáo khoa vẫn đang ưu tiên bán hết hàng hơn là bảo đảm mọi học sinh có sách học đúng lúc, đúng nơi. Khi phụ huynh phải trở thành “thợ săn sách”, quyền tiếp cận học liệu cơ bản của học sinh rõ ràng đang bị đặt lên bàn cân với thời gian và nỗ lực của gia đình.
Giải pháp lâu dài không thể chỉ dừng ở việc nhà xuất bản tăng chuyến xe hay khuyến cáo phụ huynh bớt lo lắng. Cần chuyển trọng tâm từ câu hỏi “in bao nhiêu cuốn” sang “làm sao để không em nào thiếu sách trong tuần học đầu tiên”. Điều đó chỉ đạt được khi nhà trường, nhà xuất bản, thư viện và cộng đồng phụ huynh cùng tham gia vào một mạng lưới chia sẻ, dự báo và phân phối sách giáo khoa minh bạch, linh hoạt, thay vì để mỗi gia đình tự xoay xở trong những hàng dài chờ mua sách trước khai giảng.
