Di sản chỉ sống khi tiếp tục tạo ra giá trị
Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội là chương trình kết nối thiết kế, nghệ thuật, nghề thủ công và di sản trong không gian đô thị, nhằm biến năng lực sáng tạo thành giá trị văn hóa, sinh kế và động lực phát triển lâu dài. Từ ngày 13 đến 28/11, mùa thứ năm diễn ra với tên gọi “Thăng Long Kẻ Nghệ” và chủ đề “Kinh tế sáng tạo”. Đây là lựa chọn có ý nghĩa: thay vì xem di sản Hà Nội như phông nền để trưng bày, lễ hội đặt di sản vào dòng chảy sáng tạo và đời sống hôm nay. Phố hàng, làng nghề, đình, chợ và bến sông từng gắn văn hóa với thương mại và cộng đồng; khơi lại những mối liên hệ ấy có thể giúp ký ức đô thị tiếp tục hữu ích, thay vì bị đóng khung trong bảo tồn tĩnh.
Tên gọi “Thăng Long Kẻ Nghệ” cũng mở rộng khái niệm người làm sáng tạo. “Kẻ Nghệ” hôm nay gồm nghệ nhân, người làm nghề, nhà thiết kế, kiến trúc sư, nghệ sĩ, người làm công nghệ, người trẻ và cộng đồng. Cách nhìn này đáng giá vì không đặt sáng tạo vào tay một nhóm chuyên môn riêng biệt: tri thức bản địa, kỹ năng nghề và ý tưởng mới đều có chỗ gặp nhau. Khi người dân và người làm nghề cùng tham gia, di sản có thêm cơ hội trở thành nền tảng cho sản phẩm, hoạt động và kết nối cộng đồng.
Năm cụm không gian biến thành phố thành một chương trình chung
Quy mô của lễ hội nằm không chỉ ở con số hoạt động mà ở cách chúng được trải khắp những không gian mang chức năng và ký ức khác nhau. Khoảng 150 hoạt động được tổ chức tại năm cụm: Quảng trường Sáng tạo quanh hồ Hoàn Kiếm, chợ Đồng Xuân, đình và di tích phố cổ, Công viên Thống Nhất, cùng các rạp hát và sân khấu cộng đồng. Thiết kế, nghệ thuật và di sản nhờ vậy không bị tách thành những chương trình rời rạc; chúng có thể đối thoại trong cùng một hành trình đô thị. Chợ có thể trở thành nơi gặp gỡ của nghề và ý tưởng mới, còn đình, công viên hay sân khấu cộng đồng mở thêm không gian cho công chúng tiếp cận sáng tạo.
Điểm đáng chú ý là cách tổ chức này đặt không gian vào vai trò chủ động, chứ không chỉ làm địa điểm thuê cho sự kiện. Một khu chợ, một di tích hay một công viên mang sẵn lịch sử sử dụng và quan hệ cộng đồng; đưa hoạt động sáng tạo đến đó có thể khiến những giá trị ấy được nhìn lại qua trải nghiệm trực tiếp. Nếu các kết nối tiếp tục sau lễ hội, những nơi này có cơ hội trở thành hạ tầng văn hóa thường xuyên, nơi người làm nghề, nhà sáng tạo và công chúng gặp nhau.
Từ cuộc gặp gỡ nghệ sĩ đến mạng lưới sáng tạo
Gần 1.000 nghệ nhân, nghệ sĩ trong nước và quốc tế tham gia, trong đó chương trình lưu trú sáng tác quốc tế lần đầu được triển khai với gần 100 nghệ sĩ quốc tế và người Việt Nam ở nước ngoài đến từ 21 quốc gia. Đây là một bước chuyển đáng kể so với mô hình mời nghệ sĩ đến trình diễn rồi rời đi: lưu trú tạo điều kiện để người sáng tạo có thời gian tiếp xúc với địa phương, chất liệu văn hóa và cộng đồng. Khi nghệ nhân và nghệ sĩ cùng làm việc, tri thức nghề có thể đi vào thử nghiệm mới, còn những góc nhìn quốc tế có thể mở thêm đối thoại về cách kể câu chuyện Hà Nội.
Giá trị của sự tham gia quốc tế vì thế không nằm ở số quốc gia như một con số quảng bá, mà ở khả năng hình thành quan hệ làm việc có chiều sâu. Một hệ sinh thái cần nhiều hơn những cuộc gặp ngắn: cần kết nối giữa người làm nghề, nhà thiết kế, nghệ sĩ, công nghệ và cộng đồng để ý tưởng có thể được phát triển, chia sẻ và tiếp tục sau chương trình. Lễ hội đặt nền cho kiểu kết nối ấy; hiệu quả dài hạn sẽ phụ thuộc vào việc các mối quan hệ có được duy trì trong đời sống sáng tạo của thành phố hay không.
Thước đo phải là hệ sinh thái, không phải 16 ngày
Định hướng quan trọng nhất của mùa lễ hội này là chuyển từ “tổ chức lễ hội” sang “xây dựng hệ sinh thái sáng tạo đô thị”. Điều đó có nghĩa 16 ngày cao điểm chỉ là phần dễ nhìn thấy của một quá trình chuẩn bị, kết nối và đồng kiến tạo kéo dài suốt năm. Một chuỗi sự kiện có thể thu hút công chúng trong ngắn hạn; hệ sinh thái sáng tạo phải tạo được điều kiện để di sản, không gian, kỹ năng nghề và ý tưởng tiếp tục sinh ra hoạt động mới. Thông điệp “Kết tài hoa, dệt tài sản” vì vậy không nên chỉ được hiểu là tạo sản phẩm, mà còn là nuôi dưỡng sinh kế, hợp tác và giá trị cộng đồng.
Kiến trúc và quy hoạch không gian giữ vai trò thiết yếu trong tầm nhìn này: không gian phù hợp giúp các ngành văn hóa gặp công chúng, còn việc tái sử dụng chợ, đình, phố nghề hay công viên có thể đưa di sản trở lại đời sống. Thước đo thành công vì thế không dừng ở số chương trình hay lượng người tham dự, mà ở việc những địa điểm và mối quan hệ sáng tạo có tiếp tục vận hành sau ngày 28/11 hay không. Nếu lễ hội tạo được sự tiếp nối ấy, Hà Nội sẽ biến di sản từ ký ức được ngắm nhìn thành nguồn lực đô thị đang hoạt động.
