Một lễ hội vượt khỏi khuôn khổ sự kiện
Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội là chương trình văn hóa đô thị đưa di sản, tri thức nghề và thực hành sáng tạo đương đại cùng hiện diện trong những không gian quen thuộc của thành phố. Từ ngày 13 đến 28/11, lễ hội mang tên “Thăng Long Kẻ Nghệ”, với chủ đề “Kinh tế sáng tạo” và thông điệp “Kết tài hoa, dệt tài sản”. Quy mô khoảng 150 hoạt động trong 16 ngày ở 5 cụm không gian cho thấy tham vọng lớn hơn một chuỗi triển lãm hay trình diễn: biến địa điểm di sản thành nơi người dân có thể gặp gỡ, trải nghiệm và tạo ra những cách sử dụng mới. Đây là hướng đi đáng chú ý bởi di sản Hà Nội chỉ tiếp tục sống động khi được nối với sinh hoạt hiện tại, thay vì bị giữ trong vai trò phông nền hay đối tượng ngắm nhìn.
Tên gọi “Thăng Long Kẻ Nghệ” mở rộng hình dung về người làm nghề: không chỉ có nghệ nhân, mà còn có tiểu thương, nhà thiết kế, kiến trúc sư, nghệ sĩ, người làm công nghệ và thế hệ trẻ. Mạch “Thị - Phố - Nghề” vì thế có sức gợi: thương mại, phố xá và kỹ nghệ không đứng tách rời, mà tạo nên một chuỗi liên kết giữa lịch sử đô thị với đời sống sáng tạo hôm nay. Gần 1.000 nghệ nhân, nghệ sĩ và nhà sáng tạo từ 21 quốc gia cùng tham gia; một nguồn nêu trong đó có gần 100 nghệ sĩ quốc tế và người Việt Nam ở nước ngoài. Con số này đem đến cơ hội đối thoại đa dạng, nhưng điều đáng chờ đợi hơn là những cuộc gặp ấy có để lại hợp tác và sản phẩm sau lễ hội hay không.
Năm cụm không gian, một thành phố làm sân khấu
Năm cụm chính trải từ Quảng trường Sáng tạo, Chợ Đồng Xuân, đình và di tích phố cổ đến Công viên Thống Nhất, rạp hát và sân khấu cộng đồng. Cách bố trí này đặt những địa điểm có lịch sử, chức năng và nhịp sống khác nhau vào cùng một mạng lưới không gian sáng tạo. Lễ hội vì vậy không bó mình trong một khu trưng bày: khách tham dự có thể đi từ chợ truyền thống sang đình cổ, rồi tiếp tục tới công viên hay sân khấu. Hơn 50 địa điểm cộng hưởng trên địa bàn thành phố cũng được kết nối với chương trình. Quy mô phân tán ấy có tiềm năng kéo hoạt động văn hóa đến gần cư dân hơn, đồng thời khiến chính hành trình qua các khu phố trở thành một phần trải nghiệm.
Chợ Đồng Xuân là phép thử đáng chú ý nhất cho ý tưởng kết hợp kinh tế và sáng tạo: lần đầu tiên, khu chợ được chọn làm không gian thể nghiệm kinh tế sáng tạo, với triển lãm đa giác quan “Chạm Đồng Xuân” cùng các hoạt động nghệ thuật và thiết kế đương đại. Thay vì phủ lên nơi buôn bán một lớp trang trí tách biệt, cách tiếp cận này có thể giúp khơi ra những câu chuyện về giao thương, hàng hóa và ký ức đô thị vốn đã làm nên bản sắc khu chợ. Cùng lúc, hành trình “Chuyện đình trong Phố” đưa 12 ngôi đình, hội quán cổ và Văn Miếu - Quốc Tử Giám thành điểm hẹn văn hóa, giới thiệu kiến trúc, di sản và tinh hoa nghề thủ công truyền thống. Di sản có ý nghĩa hơn khi được diễn giải qua trải nghiệm cụ thể như vậy.
Đưa nghề truyền thống vào cuộc đối thoại mới
Giá trị của lễ hội sẽ không nằm ở số lượng điểm đến nếu nghề truyền thống chỉ xuất hiện như một phần minh họa. Các chương trình kết nối nhà thiết kế với nghệ nhân để phát triển sản phẩm thủ công đương đại, cùng hoạt động đưa giảng viên và sinh viên làm việc với nghệ nhân, phát triển sản phẩm mẫu từ tri thức làng nghề, cho thấy hướng tiếp cận có chiều sâu hơn. Khi kỹ thuật, vật liệu và kinh nghiệm được trao đổi trực tiếp, nghề xưa không bị đóng khung trong ký ức; chúng có thể tìm được hình thức và công năng mới. Đây cũng là phép thử cho sự đồng sáng tạo: nhà thiết kế không chỉ lấy cảm hứng từ nghệ nhân, mà cần làm việc cùng họ, ghi nhận tri thức nghề và tạo ra giá trị mà cộng đồng làm nghề có thể tiếp tục phát triển.
Lễ hội đặt kinh tế sáng tạo, nghệ thuật liên ngành và đồng sáng tạo thành ba trục triển khai, hướng tới chuyển hóa văn hóa, di sản, tri thức và năng lực sáng tạo thành tài sản phát triển lâu dài, góp phần tạo sinh kế, việc làm và thúc đẩy hợp tác. Đây là tuyên bố tham vọng, nhưng cũng là tiêu chuẩn để đánh giá kết quả: không chỉ xem có bao nhiêu hoạt động diễn ra, mà còn liệu nghệ nhân có thêm cơ hội hợp tác, sản phẩm có tiếp cận công chúng mới, và các không gian di sản có tiếp tục được sử dụng sau 16 ngày hay không. Với gần 1.000 người tham gia và các điểm kết nối trong thành phố, lễ hội có chất liệu để khởi đầu những quan hệ ấy. Thành công lâu dài sẽ được đo bằng những gì còn lại khi chương trình khép lại.
