Tuyến phòng thủ mới cho thành phố “cứ mưa là ngập”
Dự án hệ thống thoát lũ phía tây Nha Trang là kế hoạch đầu tư hạ tầng chống lũ quy mô gần 8.000 tỉ đồng nhằm khôi phục dòng chảy tự nhiên, cải thiện thoát nước đô thị và giảm thiểu tình trạng ngập sâu tái diễn sau mỗi đợt mưa lớn tại khu vực trũng thấp phía tây thành phố.
Điểm đáng chú ý nhất ở dự án chống ngập Nha Trang này không phải con số gần 8.000 tỉ, mà là việc tỉnh Khánh Hòa lần đầu tiên đặt bài toán hạ tầng chống lũ ngang tầm với tốc độ đô thị hóa. Ngày 29-9, Văn phòng UBND tỉnh cho biết Sở Tài chính được giao chủ trì lấy ý kiến về chủ trương đầu tư dự án hệ thống thoát lũ phía tây Nha Trang. Đây là khu vực gồm các phường Tây Nha Trang, Nam Nha Trang và vùng giáp Diên Khánh cũ – vùng trũng hạ lưu sông Cái thường xuyên hứng mưa lớn, lũ quét, triều cường và ngập nặng. Nếu muốn nói đến thích ứng khí hậu và phát triển bền vững, đây chính là “mặt trận” buộc Khánh Hòa phải thắng.
Vì sao Nha Trang cần một dự án thoát nước “khủng” ngay lúc này?
Nhiều năm qua, phía tây Nha Trang đã trả giá đắt cho phát triển đô thị thiếu kiểm soát. Các trận lũ từ 2020 đến 2025, đặc biệt là đợt lũ lịch sử tháng 11-2025, gây thiệt hại đặc biệt nghiêm trọng về người và tài sản. Người dân đã quen với cảnh chỉ cần mưa lớn là đường biến thành sông, nhà cửa chìm trong nước. Nguy hiểm hơn, đây không còn là rủi ro “thiên tai bất thường”, mà là hậu quả tích tụ của những lựa chọn quy hoạch sai lầm.
Hệ thống thoát lũ, thoát nước tự nhiên bị thu hẹp, bồi lấp, chia cắt bởi các dự án đô thị, làm suy giảm nghiêm trọng khả năng tiêu thoát lũ. Urban development đã làm các dòng chảy tự nhiên bị “bóp cổ chai”, khiến nước lũ không còn đường thoát. Chính quyền tỉnh thừa nhận điều này khi nêu rõ nhu cầu cấp bách phải đầu tư hạ tầng chống lũ phía tây Nha Trang để khôi phục dòng chảy, ổn định phát triển đô thị và đảm bảo mục tiêu phát triển bền vững. Nói cách khác, dự án không phải lựa chọn sang trọng, mà là chi phí bắt buộc để sửa sai quá khứ.
Bên trong kế hoạch 8.000 tỉ: chỉ chống ngập hay tái thiết không gian sông nước?
Theo Ban Quản lý dự án phát triển tỉnh Khánh Hòa, dự án hệ thống thoát lũ phía tây khu vực Nha Trang có mức đầu tư gần 8.000 tỉ đồng, trong đó hơn 1.600 tỉ dành cho bồi thường, hỗ trợ, tái định cư. Đây không chỉ là dự án thoát nước mà là can thiệp lớn vào cấu trúc sông ngòi: xây mới, nạo vét, mở rộng các đoạn bị thu hẹp của sông Quán Trường, sông Tắc, kênh Vĩnh Thái – Vĩnh Hiệp, kênh Diên An – sông Tắc, kênh Vĩnh Trung – sông Tắc, sông Suối Dầu và sông Đồng Đen.
Cùng với đó là các tuyến kênh kết nối, kè chống sạt lở, đường dọc sông và cảnh quan ven sông để giảm ngập sâu, từng bước hồi sinh những đoạn sông bị lấn chiếm, mất khả năng tiêu thoát lũ. Dự án được kỳ vọng kết nối các hệ thống sông chính, phân chia lũ sông Cái về cửa Bé phía nam (phường Nam Nha Trang), đồng thời đặt nền móng cho các mạng lưới tiêu thoát nước nhánh trong nội đô. Nếu được triển khai đúng hướng, đây là cơ hội hiếm có để biến hạ tầng chống lũ thành trục phát triển không gian sông nước, thay vì chỉ là những con kênh bê tông đơn chức năng.
Tác động lên đời sống dân cư: an toàn hơn, nhưng cái giá không nhỏ
Ở góc độ người dân, câu hỏi quan trọng không phải là số tiền đầu tư mà là: dự án có giúp “mưa lớn không còn đồng nghĩa với ngập” hay không? Dự án được kỳ vọng sẽ chủ động thoát lũ, giảm thiểu thiệt hại do thiên tai, khôi phục và mở rộng không gian thoát lũ tự nhiên, đảm bảo an toàn và nâng cao chất lượng cuộc sống. Nói rõ hơn, nếu hệ thống này vận hành tốt, người dân phía tây thành phố có thể bớt nỗi lo nước tràn vào nhà mỗi mùa mưa, còn toàn đô thị giảm cảnh tê liệt giao thông khi mưa lớn.
Nhưng cái giá xã hội là không nhỏ: dự kiến 376 hộ dân bị ảnh hưởng, với hơn 254ha đất bị thu hồi. Hơn 1.600 tỉ đồng dành cho bồi thường, tái định cư sẽ chỉ có ý nghĩa nếu người dân thực sự được đến nơi ở an toàn hơn, sinh kế không bị đứt gãy. Nếu không, hạ tầng chống lũ sẽ lại tái diễn kịch bản quen thuộc: đô thị đẹp hơn trên bản vẽ, nhưng người chịu thiệt vẫn là cư dân yếu thế ở vùng trũng. Khánh Hòa đầu tư lớn vào hạ tầng chống lũ, nhưng niềm tin của người dân mới là “vốn” quyết định sự thành công.
Cam kết chống ngập dài hạn hay mảnh ghép rời rạc?
Điểm tích cực là dự án phía tây Nha Trang không đứng một mình. Tỉnh đang xem xét thêm dự án đường D25 và kênh thoát lũ Vĩnh Trung, dài khoảng 3,6km, với tổng vốn đầu tư khoảng 4.354 tỉ đồng, nhằm giải quyết ngập cục bộ và phát triển không gian đô thị dọc tuyến. Cùng với hệ thống thoát lũ phía tây, đây có thể trở thành mạng lưới hạ tầng chống lũ liên hoàn nếu được quy hoạch thống nhất thay vì mỗi nơi một dự án rời rạc.
Tỉnh cũng đã giao các sở, ngành rà soát, kiểm tra, xử lý các vấn đề liên quan đến những dự án thoát lũ trước đây vốn bị phản ánh “đầu tư gần ngàn tỉ mà Nha Trang vẫn ngập”. Điều này cho thấy Khánh Hòa đầu tư không chỉ bằng tiền, mà còn bằng việc nhìn lại các sai sót trong quá khứ. Tuy nhiên, để chống ngập Nha Trang thật sự hiệu quả, cần ba điều: kỷ luật nghiêm với việc lấn chiếm sông, kênh; gắn mọi dự án thoát nước với quy hoạch không gian sông; và minh bạch tiến độ, chất lượng thi công. Hạ tầng chống lũ chỉ là phần cứng; phần mềm quản lý đô thị mới quyết định Nha Trang có sống chung được với lũ hay tiếp tục “cứ mưa là ngập”.
