Kênh thông minh chống ngập: bước ngoặt hay ảo tưởng an toàn?
Dự án chống ngập TP.HCM bằng hệ thống cống kiểm soát triều, đê bao và kênh cải tạo kết hợp điều khiển tự động là nỗ lực xây dựng một hạ tầng “kênh thông minh” nhằm giảm ngập do triều cường, cải thiện môi trường đô thị và thích ứng với biến đổi khí hậu trong bối cảnh dân số, đô thị hóa và mưa cực đoan gia tăng nhanh chóng. Chiều 13-10, Thủ tướng Lê Minh Hưng đã trực tiếp kiểm tra thực địa hai dự án: kênh Tham Lương - Bến Cát - Rạch Nước Lên và dự án giải quyết ngập do triều khu vực TP.HCM có xét đến yếu tố biến đổi khí hậu. Việc người đứng đầu Chính phủ xuất hiện tại công trường không chỉ là động thái thị sát tiến độ, mà còn là thông điệp chính trị: chống ngập không còn là chuyện “mùa mưa mới nhớ”, mà là ưu tiên chiến lược gắn với an ninh khí hậu đô thị.
Kênh Tham Lương: từ “kênh đen” thành trục thoát nước và giao thông mới
Dự án xây dựng hạ tầng và cải tạo môi trường kênh Tham Lương - Bến Cát - Rạch Nước Lên được phê duyệt với tổng mức đầu tư hơn 9.030 tỉ đồng, thời gian thực hiện từ 2021 đến 2026. Đây là dự án cải tạo kênh dài nhất thành phố, với tổng chiều dài tuyến và giao thông dọc theo kè hơn 63km. Đến nay, khối lượng thực hiện đạt khoảng 80%, giải ngân khoảng 75%; khoảng 62km tuyến kè đã hoàn thành và 48km đường giao thông dọc hai bên kênh đã được thông xe.
Ý nghĩa của kênh Tham Lương vượt xa một công trình chỉnh trang. Khi hoàn thành, tuyến kè và đường hai bên sẽ trở thành “xương sống” thoát nước, giảm áp lực cho hệ thống cống cũ, đồng thời mở thêm trục giao thông kết nối TP.HCM với các địa phương như Tây Ninh, Đồng Nai. Nói cách khác, đây là dự án vừa chống ngập TP.HCM, vừa tái cấu trúc không gian đô thị. Câu hỏi đặt ra là thành phố có đủ kỷ luật để bảo vệ hành lang kênh, tránh tái lấn chiếm và ô nhiễm, hay sẽ lặp lại vòng luẩn quẩn “cải tạo – xuống cấp – cải tạo lại”.
Dự án chống ngập 10.000 tỉ: “lá chắn triều cường” cho 6,5 triệu dân
Dự án “Giải quyết ngập do triều khu vực TP.HCM, có xét đến yếu tố biến đổi khí hậu – Giai đoạn 1” là một trong những công trình hạ tầng thủy lợi lớn nhất thành phố, với tổng vốn đầu tư 10.000 tỉ đồng theo hình thức BT. Công trình gồm 6 cống ngăn triều lớn, 2 cống nhỏ tại các cửa sông, khoảng 7–7,8km đê kè ở các đoạn xung yếu ven sông Sài Gòn, kết hợp hệ thống bơm công suất lớn và nhà quản lý trung tâm với hệ thống quan trắc – điều khiển tự động SCADA.
Tổng tiến độ dự án đã đạt trên 95%, với 1.500 nhân sự đang được huy động để hoàn thành, bàn giao công trình vào tháng 11. Một câu nói có thể trích dẫn là: “Khi hoàn thành, dự án được kỳ vọng giúp ngăn chặn triều cường xâm thực, chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu cho vùng diện tích 570km² với khoảng 6,5 triệu dân thuộc khu vực bờ hữu sông Sài Gòn và trung tâm TP.HCM”. Đây là “lá chắn triều cường” hiếm hoi được thiết kế đồng bộ giữa kiểm soát triều và hỗ trợ tiêu thoát nước mưa, thay vì chỉ chặn nước một chiều.
Kênh thông minh có đủ để thích ứng với biến đổi khí hậu?
Điểm đáng chú ý của hệ thống chống ngập TP.HCM là cách tiếp cận “kênh thông minh”: đê bao, cống, trạm bơm được điều khiển tập trung bằng SCADA, thu thập dữ liệu mực nước, lượng mưa, điều khiển cửa van và trạm bơm, đồng thời hỗ trợ cảnh báo và điều phối giao thông thủy. Về lý thuyết, đây là bước nhảy từ hạ tầng thụ động sang hạ tầng chủ động, có thể phản ứng nhanh với triều cường và mưa cực đoan. Tuy nhiên, công nghệ chỉ là một nửa câu chuyện. Hệ thống phức tạp đòi hỏi vận hành 24/7, bảo trì nghiêm ngặt và dữ liệu tin cậy; nếu thiếu nhân lực và ngân sách vận hành, “kênh thông minh” rất dễ trở thành “kênh mong manh”.
Bối cảnh biến đổi khí hậu khiến triều cường, mưa lớn, xâm nhập mặn ngày càng khó đoán. Dự án được thiết kế để chủ động hạ thấp mực nước trong kênh rạch, cải thiện khả năng tiêu thoát của các dự án thoát nước đô thị, hỗ trợ trữ nước mưa khi mưa trùng triều cường, chống sạt lở bờ sông, hạn chế xâm nhập mặn và đảm bảo giao thông thủy. Nhưng nếu quy hoạch đô thị tiếp tục bê tông hóa, san lấp kênh rạch, tăng mật độ xây dựng, thì bất kỳ hệ thống kỹ thuật nào cũng sẽ bị quá tải. Nói cách khác, kênh thông minh chỉ phát huy tác dụng khi đi cùng một chiến lược sử dụng đất và không gian xanh nghiêm túc.
Bài kiểm tra thật sự: sau triều cường là quản trị đô thị
Việc Thủ tướng Lê Minh Hưng thị sát hai dự án chống ngập, cải tạo môi trường, chỉnh trang đô thị, ứng phó biến đổi khí hậu trọng điểm cho thấy trung ương đang đặt cược lớn vào hạ tầng thích ứng khí hậu của TP.HCM. Nhưng đây cũng là lời nhắc về những bài học chậm tiến độ: dự án chống ngập do triều từng khởi công năm 2016, dự kiến hoàn thành năm 2018, rồi nhiều lần đình trệ do vướng pháp lý và phương án thanh toán cho nhà đầu tư.
Hiện nay, dân số tăng nhanh và tỉ lệ đô thị hóa đang tạo sức ép lớn lên hạ tầng tiêu thoát nước và xử lý nước thải trong bối cảnh biến đổi khí hậu diễn biến phức tạp. Các dự án như kênh Tham Lương hay hệ thống cống kiểm soát triều chỉ là nền tảng. Bài kiểm tra thật sự nằm ở quản trị đô thị: kiểm soát xây dựng, bảo vệ kênh rạch, nâng cấp thoát nước nội bộ, và minh bạch thông tin vận hành hệ thống. Nếu thành phố coi đây là “hạ tầng sống” cần chăm sóc liên tục, chứ không phải công trình khánh thành rồi để đó, thì 10.000 tỉ đồng sẽ không chỉ là con số đầu tư, mà là khoản “bảo hiểm khí hậu” cho hàng triệu cư dân.
