Hai đề xuất khác nhau, không thể đánh đồng
Hiến tạng trẻ em là việc xem xét lấy mô hoặc bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi sau khi chết, còn hiến mô tái sinh là việc người chưa thành niên còn sống hiến loại mô mà cơ thể có thể tạo ra để bù phần đã lấy. Dự thảo luật hiến ghép đề xuất cả hai hướng, nhưng điều kiện và rủi ro khác nhau rõ rệt.
Dự án sửa đổi gồm 7 chương, 39 điều, được trình Quốc hội khóa XVI ngày 21/10 và đang tiếp tục lấy ý kiến. Luật hiện hành, ban hành cách đây 20 năm, chỉ cho phép người từ đủ 18 tuổi đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể; Bộ Y tế nói mục tiêu sửa đổi là mở rộng nguồn hiến và tăng cơ hội ghép. Bối cảnh thiếu nguồn hiến đáng kể: cả nước có gần 300 trường hợp chết não hiến tạng, đều là người trên 18 tuổi. Tuy nhiên, con số khan hiếm không thể tự nó biện minh cho việc nới điều kiện với trẻ. Chính sách chỉ đáng ủng hộ nếu lợi ích cứu người không lấn át quyền và sự an toàn của người hiến.
Hiến sau khi chết cần ranh giới chuyên môn rõ ràng
Theo đề xuất, người dưới 18 tuổi có thể hiến tạng sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn nếu đã đăng ký hoặc bày tỏ nguyện vọng hiến trước khi chết và cha mẹ hay người giám hộ đồng ý. Đây không phải là cho phép lấy tạng từ trẻ đang sống: dự thảo cấm lấy bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi còn sống. Phân biệt này cần được truyền đạt thẳng thắn, bởi nhầm lẫn giữa hôn mê nặng và chết não có thể làm tổn hại niềm tin của gia đình.
Việc xác định chết não hoặc chết tuần hoàn phải do hội đồng chuyên môn độc lập, không tham gia điều trị hay vận động hiến, thực hiện theo tiêu chuẩn khách quan; mọi thành viên phải cùng kết luận. Đây là hàng rào cốt yếu: quyết định tử vong phải tách khỏi lợi ích ghép tạng. Nguyện vọng hiến của trẻ và sự đồng ý của người đại diện cũng cần được kiểm tra, ghi nhận minh bạch, thay vì coi sự chấp thuận của cha mẹ là đủ. Với một quyết định không thể đảo ngược, quy trình càng rõ thì gia đình càng có cơ sở để tin rằng quyền trẻ em được tôn trọng.
Hiến mô tái sinh khi còn sống: ngoại lệ phải hẹp
Dự thảo cho phép người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi hiến mô tái sinh cho cha, mẹ, anh, chị hoặc em ruột khi không có người hiến trưởng thành phù hợp; ngoại lệ này không áp dụng với máu và các thành phần của máu. Mô tái sinh là loại mô mà cơ thể có thể tiếp tục sản sinh hoặc phát triển để thay thế phần đã lấy. Ví dụ được nêu là tế bào gốc tạo máu, có thể giúp điều trị một số bệnh nặng.
Trong thực tế, một người em chưa đủ 18 tuổi có thể là người tương hợp tốt nhất để hiến tế bào gốc cho anh hoặc chị mắc bệnh. Đây là lý do nhân văn đáng cân nhắc, nhưng tình thân cũng có thể trở thành áp lực. Trẻ phải được đánh giá sức khỏe, tư vấn độc lập, cung cấp đủ thông tin và có quyền từ chối; sự phản đối của trẻ cần được tôn trọng kể cả khi người đại diện đã đồng ý. Lãnh đạo Bệnh viện Nhi Trung ương nhấn mạnh vấn đề phải được giải thích “đầy đủ, khoa học và minh bạch”. Tư vấn độc lập chỉ có ý nghĩa nếu giúp trẻ nói không mà không sợ làm tổn thương gia đình.

Bảo vệ quyền trẻ em phải đi trước mục tiêu tăng nguồn hiến
Quyền trẻ em không chỉ là quyền được bảo vệ khỏi tổn hại; còn bao gồm việc được thông tin phù hợp và được lắng nghe trong quyết định liên quan trực tiếp đến cơ thể mình. Vì thế, đồng thuận của người đại diện không thể thay thế tiếng nói của trẻ. Với hiến mô khi còn sống, chỉ nên xem xét khi có chỉ định điều trị rõ ràng, không có người trưởng thành phù hợp và nguy cơ đối với trẻ hiến đã được đánh giá đầy đủ. Dự thảo cũng không cho phép người dưới 18 tuổi còn sống hiến mô không tái sinh.
Sau ý kiến lo ngại trên mạng xã hội, Thứ trưởng Y tế Vũ Mạnh Hà cho biết ngày 27/10 cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục nghiên cứu phương án thu hẹp phạm vi hiến ở trẻ dưới 15 tuổi, chỉ cho anh chị em ruột thay vì cả cha mẹ. Đây là bước cần thiết, nhưng chưa đủ: dự luật vẫn đang lấy ý kiến, và các quy định hướng dẫn sau khi được Quốc hội thông qua phải làm rõ cách tư vấn, đánh giá nguy cơ, xác nhận đồng thuận và xử lý khi trẻ đổi ý. Kết luận nên rõ ràng: mở rộng cơ hội ghép là mục tiêu chính đáng, nhưng chỉ được thực hiện khi quyền, sự an toàn và tiếng nói của trẻ được đặt lên trước.






