TP.HCM mở thêm hai vòng giao thông mới để tái cấu trúc kết nối vùng
Đề xuất quy hoạch hai tuyến vành đai 4,5 và vành đai 5 TP.HCM là kế hoạch mở mới các trục giao thông liên vùng có tổng chiều dài tối đa gần 680 km, nhằm tăng cường kết nối Đông Nam Bộ với Tây Nguyên và duyên hải Nam Trung Bộ, đồng thời mở ra hành lang phát triển đô thị, công nghiệp, dịch vụ và logistics cho toàn vùng. Việc TP.HCM chủ động vẽ thêm hai vòng cung khổng lồ quanh mình cho thấy thành phố không còn nhìn hạ tầng giao thông TP.HCM như câu chuyện nội đô, mà là bài toán cấu trúc lại dòng lưu thông của cả một không gian kinh tế mở rộng. Theo cơ quan quy hoạch, đề xuất này nằm trong tiến trình lập quy hoạch tổng thể TP.HCM giai đoạn 2025 – 2050 với tầm nhìn 100 năm, trong đó hạ tầng giao thông đối ngoại được coi là mũi nhọn để bảo đảm đồng bộ, liên kết vùng và mở rộng không gian phát triển. Đây là bước đi táo bạo nhưng hợp lý nếu thành phố muốn thoát khỏi tình trạng "cửa ngõ nghẽn, trung tâm quá tải" đang kéo dài nhiều năm qua.
Vành đai 4,5: mắt xích trung gian giữa nội vùng TP.HCM và Đông Nam Bộ
Nếu xem hệ thống vành đai như những tầng bảo vệ và kích hoạt phát triển, thì vành đai 4,5 TP.HCM chính là lớp trung gian cần thiết giữa các tuyến hiện hữu và đường cao tốc vùng. Tuyến này được nghiên cứu sơ bộ dài khoảng 192 km, đi qua TP.HCM, Đồng Nai và Tây Ninh, hình thành chủ yếu trên nền quốc lộ 56 và 56B đã được quy hoạch. Đề xuất xây dựng vành đai 4,5 theo tiêu chuẩn đường trục chính đô thị tốc độ cao, ít gián đoạn, tốc độ thiết kế 80–100 km/h, 8 làn xe với bề rộng 62–80 m cho thấy nó không chỉ là đường tránh mà là trục tổ chức lại toàn bộ không gian đô thị – công nghiệp dọc hành lang. Điểm đầu tuyến đặt tại nút giao giữa vành đai 5 và cao tốc Biên Hòa – Vũng Tàu, sau đó đi theo quốc lộ 56, 56B và khép vòng tại Gò Dầu, Tây Ninh. Theo tôi, cấu trúc này biến vành đai 4,5 thành cầu nối chiến lược giữa mạng vành đai hiện tại (2, 3, 4) và các hành lang hàng hóa dài ngày, giúp phân luồng tốt hơn trước khi dòng xe tràn vào khu vực trung tâm.
Vành đai 5: tham vọng nối Đông Nam Bộ với Tây Nguyên và duyên hải Nam Trung Bộ
Khác với vai trò trung gian của vành đai 4,5, vành đai 5 TP.HCM được định hướng là trục liên kết quy mô lớn giữa vùng Đông Nam Bộ với duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên. Tuyến này được nghiên cứu theo tiêu chuẩn cao tốc đô thị 6–8 làn xe, tốc độ thiết kế 100 km/h, có các đường song hành tùy nhu cầu từng địa phương, bề rộng tối thiểu 74,5 m. Điểm đầu tuyến đặt tại nút giao đường 992 với quốc lộ 51, đi dọc quốc lộ 55 qua khu vực La Gi, sau đó kéo mới qua quốc lộ 1 và rẽ về phía tây bắc với hai phương án: hoặc vòng tránh Vườn quốc gia Cát Tiên, hoặc đi xuyên qua khu vực này. Chiều dài tuyến dao động từ khoảng 440 đến 487 km tùy phương án, cho thấy mức độ linh hoạt nhưng cũng tiềm ẩn tranh luận môi trường khi cân nhắc hướng đi qua vùng rừng quốc gia. Ở góc nhìn kết nối Đông Nam Bộ, vành đai 5 không chỉ là con đường mới mà là khung xương để sau này bố trí cảng biển, cảng hàng không, khu logistics và đô thị vệ tinh theo cấu trúc vòng ngoài.
Chiến lược đồng bộ hóa hạ tầng: cao tốc kéo dài và mạng vành đai 2–3–4
Đề xuất hai tuyến vành đai mới sẽ khó phát huy hiệu quả nếu chúng chỉ là "nét vẽ thêm" trên bản đồ, tách rời khỏi hạ tầng hiện hữu. Thành phố vì thế đặt lý thuyết kết nối lên hàng đầu, khi song song với hai tuyến vành đai là đề xuất kéo dài cao tốc Biên Hòa – Vũng Tàu thêm khoảng 30 km về phía bắc để nối với vành đai 4 và vành đai 4,5, cùng với việc điều chỉnh quốc lộ 51C thành cao tốc đô thị 8 làn xe, đóng vai trò trục Bắc – Nam tránh khu trung tâm. Theo đề án hiện tại, TP.HCM đã có ba tuyến vành đai 2, 3 và 4 với tổng chiều dài khoảng 350 km, trong đó vành đai 2 đang thi công các đoạn còn lại, vành đai 3 dự kiến hoàn thành cuối năm 2026, và vành đai 4 đã được chấp thuận chủ trương đầu tư. Nhìn vào bức tranh này, tôi cho rằng vành đai 4,5 và vành đai 5 chính là bước tiếp theo để biến mạng lưới vành đai thành một hệ thống hoàn chỉnh: từ lớp trong giải tỏa giao thông nội đô, đến lớp ngoài tổ chức lại các trục hàng hóa, giảm áp lực lên quốc lộ 51 vốn đang quá tải.
Sự phối hợp liên tỉnh: điều kiện tiên quyết để chiến lược vành đai thành hiện thực
Tham vọng quy hoạch hai tuyến vành đai dài hàng trăm kilômét chỉ có thể thành hiện thực nếu có một cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa TP.HCM và các địa phương liên quan. Vành đai 4,5 đi qua TP.HCM, Đồng Nai, Tây Ninh; vành đai 5 kéo dài sang địa bàn Lâm Đồng, Đồng Nai, Tây Ninh, cùng với trục ven biển qua Cần Giờ. Chính vì vậy, Sở Xây dựng TP.HCM đã gửi văn bản lấy ý kiến Sở Xây dựng các địa phương và đề nghị Đồng Nai, Tây Ninh, Lâm Đồng rà soát hướng tuyến, đánh giá sự phù hợp với định hướng phát triển và quy hoạch liên quan để thống nhất phương án. Theo tôi, đây là điểm mấu chốt: nếu mỗi tỉnh chỉ quan tâm lợi ích cục bộ – hoặc kéo tuyến đi qua đất mình bằng mọi giá, hoặc ngại chia sẻ không gian – thì chiến lược kết nối Đông Nam Bộ sẽ bị phá vỡ. Ngược lại, nếu các bên coi hai tuyến vành đai mới là tài sản chung của cả vùng, thì đây sẽ là cơ hội hiếm có để tổ chức lại dòng vận chuyển hàng hóa đường dài theo cách ít xung đột hơn với đời sống đô thị. Kết luận, sức nặng của hai vòng cung 4,5 và 5 không nằm ở số kilômét, mà ở khả năng biến tầm nhìn 100 năm của quy hoạch TP.HCM thành mạng lưới hành lang kinh tế liên kết nhiều vùng thành một không gian phát triển thống nhất.
