Bảy trường nội trú vùng biên: cú hích cho giáo dục bình đẳng
Trường nội trú vùng biên ở Gia Lai là mô hình trường phổ thông dân tộc nội trú liên cấp, được xây dựng tại các xã biên giới để tạo môi trường học tập, sinh hoạt đồng bộ và hiện đại cho học sinh dân tộc thiểu số, giúp các em được ăn ở, học tập tại trường, giảm trở ngại về khoảng cách và biến giáo dục bình đẳng thành mục tiêu có thể đo được trong đời sống thường ngày. Năm học 2026-2027 đánh dấu bước chuyển đặc biệt khi 7 trường phổ thông nội trú liên cấp tại 7 xã biên giới phía Tây Gia Lai chính thức được vận hành, trở thành mô hình giáo dục mới cho hơn 6.800 học sinh, trong đó có 2.586 học sinh nội trú và 4.228 học sinh bán trú. Đây là cách cụ thể để thu hẹp khoảng cách phát triển giáo dục giữa vùng biên và các vùng thuận lợi, thay vì chỉ nói chung chung về ưu tiên vùng khó. Điều đáng nói là chương trình này không phải quyết định riêng của địa phương, mà nằm trong chủ trương lớn của Bộ Chính trị về xây dựng 248 trường phổ thông nội trú liên cấp tại các xã biên giới đất liền, xuất phát từ Kết luận 81-KL/TW và được Chính phủ bố trí đầy đủ nguồn lực để triển khai. Nếu các đô thị từng là trung tâm đầu tư giáo dục, thì giờ đây vùng biên đang được đưa lên thành tuyến đầu của tư duy giáo dục bình đẳng.
Hạ tầng giáo dục vùng biên: từ con đường lầy lội đến khu nội trú khang trang
Khác với hình dung quen thuộc về những điểm trường tạm bợ, hạ tầng giáo dục vùng biên Gia Lai đang thay đổi rõ rệt qua các trường nội trú mới. Trường Phổ thông nội trú Tiểu học và THCS Ia Púch được xây dựng trên diện tích hơn 5 ha, có 23 lớp từ lớp 1 đến lớp 9, đáp ứng nhu cầu học tập của hơn 750 học sinh. Toàn bộ 7 trường có 212 lớp, phục vụ trên 6.800 học sinh, với tổng mức đầu tư hơn 1.500 tỷ đồng từ ngân sách Trung ương và tỉnh. Sự thay đổi này có ý nghĩa rất cụ thể: trước đây, học sinh như Siu Chúc phải vượt quãng đường xa, đường trơn trượt, có đoạn bị nước chia cắt để đến lớp; nay các em được ăn, ở, học tập và sinh hoạt ngay trong khu nội trú khang trang, bữa ăn, giờ nghỉ, giờ tự học diễn ra trong cùng một không gian. Ở đây, hạ tầng không chỉ là những khối bê tông, mà là “đường đến trường” được rút ngắn, là những rủi ro mùa mưa được loại bỏ. Theo Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng, Ia Púch là một trong những ngôi trường có cảnh quan đẹp, chất lượng công trình bảo đảm, đáp ứng điều kiện để học sinh bước vào năm học mới, chứng minh rằng đầu tư hạ tầng giáo dục vùng biên đã đạt tới chuẩn mực tương đương nhiều khu vực thuận lợi.
Đời sống nội trú: kỷ luật, kỹ năng và sự kèm cặp sát sao
Điểm mạnh nhất của trường nội trú vùng biên không nằm ở dãy phòng học sáng mới, mà ở đời sống nội trú toàn diện đi kèm. Một ngày của học sinh nội trú không chỉ là những tiết học trên lớp, mà là chuỗi bữa ăn, giờ nghỉ, giờ tự học và hoạt động sinh hoạt trong cùng một môi trường, nơi giáo viên có điều kiện theo sát các em cả ngoài giờ lên lớp. Đó là cách giáo dục bình đẳng chuyển từ khẩu hiệu sang nhịp sống: không em nào bị bỏ lại phía sau chỉ vì nhà xa, đường khó. Với mô hình nội trú, giáo viên như cô Hoàng Thị Thắm khẳng định việc duy trì sĩ số thuận lợi hơn rất nhiều, đồng thời có thêm thời gian hướng dẫn học sinh kỹ năng sống, nền nếp sinh hoạt. Những ngày đầu vận hành, các trường tập trung xây dựng thời gian biểu, nội quy, quy chế quản lý học sinh phù hợp với đời sống nội trú, phối hợp lực lượng quân sự, công an, đoàn thanh niên để rèn luyện ý thức kỷ luật và trách nhiệm tập thể. Đây là môi trường rèn luyện con em học sinh dân tộc thiểu số ngay từ tiểu học đến THCS, giúp các em quen với sinh hoạt tập thể, biết giữ gìn không gian chung, tự giác học tập – những năng lực xã hội mà học sinh vùng thuận lợi vốn tiếp cận dễ hơn.
Từ giáo dục bình đẳng đến chiến lược nguồn nhân lực vùng biên
Nếu chỉ nhìn 7.000 học sinh tuyển sinh vượt chỉ tiêu tại các trường nội trú vùng biên Gia Lai, nhiều người sẽ nghĩ đây là câu chuyện chỗ học. Thực tế, nó là câu chuyện chiến lược nguồn nhân lực. Về lâu dài, chương trình trường nội trú hướng tới đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ, nhất là con em đồng bào dân tộc thiểu số, để sau này trở về đóng góp, xây dựng quê hương. Nghĩa là mỗi ký túc xá, mỗi phòng học ở vùng biên hôm nay đang nuôi dưỡng lực lượng quản lý, kỹ thuật, giáo viên, y bác sĩ của chính vùng biên ngày mai. Cùng với đầu tư cơ sở vật chất, Bộ Giáo dục và Đào tạo xây dựng các chính sách nhằm bảo đảm điều kiện học tập, ăn ở, đi lại tốt nhất cho học sinh có hoàn cảnh khó khăn, tạo điều kiện để trẻ em tại các xã biên giới được đến trường trong môi trường thuận lợi. Mỗi học sinh nội trú được hỗ trợ tiền ăn và gạo hàng tháng, học sinh bán trú cũng được hỗ trợ tương tự trong tối đa 9 tháng/năm học. Những hỗ trợ này làm nên cốt lõi của giáo dục bình đẳng: không để chi phí sinh hoạt trở thành rào cản duy nhất giữa trẻ em vùng biên và trường lớp. Theo nhìn nhận của lãnh đạo Chính phủ, từ mô hình trường nội trú vùng biên, các cấp, ngành sẽ tiếp tục quan tâm hơn đến y tế, giáo dục và nâng cao đời sống người dân, biến tuyến biên giới từ “vùng đệm an ninh” thành vùng phát triển bền vững dựa trên tri thức.
Kết luận: Khi biên giới trở thành điểm xuất phát công bằng
Sự ra đời và vận hành của 7 trường nội trú vùng biên Gia Lai cho thấy một lựa chọn chính sách rõ ràng: thay vì để trẻ em dân tộc thiểu số phải “tự vượt khó”, Nhà nước chủ động dịch chuyển nguồn lực đến nơi khó nhất. Đường lầy lội, suối chia cắt được thay bằng khu nội trú khang trang; khoảng cách địa lý được khép lại bằng thời gian biểu chung và sự kèm cặp sát sao. Đây là bước đi cụ thể hiện thực hóa Nghị quyết 71 về đột phá phát triển giáo dục, và các đề án nâng cao chất lượng giáo dục vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Quan trọng hơn, nó đặt lại điểm xuất phát: học sinh vùng biên không còn đứng ngoài cuộc đua tri thức, mà được bước vào từ một cánh cửa tương đối công bằng về hạ tầng, chế độ hỗ trợ và cơ hội rèn luyện. Nếu mô hình trường nội trú vùng biên tiếp tục được vận hành hiệu quả, với hạ tầng giáo dục vùng biên hiện đại và chính sách giáo dục bình đẳng đồng bộ, biên giới sẽ không chỉ là nơi canh giữ Tổ quốc, mà còn là nơi sản sinh đội ngũ trí thức mới – những người lên từ ký túc xá Ia Púch, Ia Nan, Ia Dom để sau này trở về dẫn dắt chính quê hương mình.
