Cơ chế đặc thù APEC: quyết định chính trị để thắng cuộc đua tiến độ
Cơ chế đặc thù APEC 2027 là khung chính sách và thủ tục được Quốc hội xem xét ban hành thông qua một Nghị quyết riêng, nhằm tháo gỡ vướng mắc pháp lý, tinh giản quy trình hành chính và tăng tốc triển khai các dự án, công trình trực tiếp phục vụ Hội nghị cấp cao APEC tại đặc khu Phú Quốc, trên cơ sở vẫn bảo đảm kỷ cương pháp luật và trách nhiệm giải trình của cơ quan thực thi. Trong kỳ họp không thường lệ thứ nhất, Quốc hội khóa XVI đã dành nhiều thời gian thảo luận dự thảo Nghị quyết quy định cơ chế, chính sách đặc thù cho các dự án phục vụ Hội nghị cấp cao APEC tại Phú Quốc, tỉnh An Giang. Việc đưa riêng một cơ chế đặc thù ra nghị trường cho thấy đây không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà là lựa chọn chính trị: chấp nhận linh hoạt để kịp tiến độ, nhưng không hạ chuẩn quản trị nhà nước.
Vì sao phải có Nghị quyết Quốc hội cho dự án APEC Phú Quốc?
Điểm chung đáng chú ý là hầu hết đại biểu đều thống nhất về nhu cầu phải có Nghị quyết Quốc hội để tháo gỡ khó khăn, vướng mắc pháp lý cho các dự án APEC Phú Quốc. Thực tế, các công trình phục vụ APEC liên quan đồng thời đến quy hoạch, vật liệu xây dựng, đầu tư công, khoáng sản, đất đai lấn biển và tài sản công; nếu đi theo trình tự, thủ tục thông thường thì gần như không thể về đích đúng hạn. Một ý kiến nêu rõ: "Nếu làm tất cả theo trình tự thủ tục thông thường thì không thể kịp được". Sức ép thời gian không chỉ đến từ lịch tổ chức Hội nghị cấp cao APEC, mà còn từ ý nghĩa chiến lược lâu dài của Phú Quốc trong quốc phòng, an ninh và phát triển kinh tế – xã hội. Vì vậy, cơ chế đặc thù về chính sách hỗ trợ dự án được nhìn nhận như công cụ khẩn cấp để xử lý ngay những vướng mắc pháp lý cản trở triển khai.
Rút ngắn thủ tục nhưng không đánh đổi chất lượng và pháp quyền
Tăng tốc không đồng nghĩa với buông lỏng. Nhiều đại biểu nhấn mạnh Nghị quyết phải nói rõ phạm vi điều chỉnh, danh mục và tên từng dự án, thời gian áp dụng, tránh tình trạng cơ chế đặc thù bị dùng cho các công trình không thực sự phục vụ APEC. Yêu cầu xuyên suốt là không đánh đổi các thủ tục bảo đảm chất lượng, an toàn công trình và an ninh cho sự kiện APEC, cũng như không hợp thức hóa sai phạm có tính vụ lợi trong quản lý đầu tư công. Về kỹ thuật lập pháp, cơ chế đặc thù được yêu cầu chỉ tháo gỡ ở khâu trình tự, thủ tục đối với đất đai, tài sản công, khoáng sản, thanh toán, quyết toán; còn các nguyên tắc quản lý, nghĩa vụ tài chính, tiêu chuẩn kỹ thuật và trách nhiệm chủ đầu tư vẫn phải tuân thủ đầy đủ theo luật hiện hành. Trọng tâm không phải là “nới lỏng”, mà là làm nhanh hơn các bước hợp pháp hóa đã được luật định.
Hậu kiểm và trách nhiệm giải trình: điều kiện để cơ chế đặc thù an toàn
Điểm tiến bộ nhất trong tranh luận là việc nhiều đại biểu đề xuất chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm đối với một số thủ tục hành chính, gắn với minh bạch và trách nhiệm giải trình. Cơ chế đặc thù APEC 2027 được xem như “phòng thí nghiệm chính sách” an toàn: An Giang và Phú Quốc có thể thử nghiệm các cách làm mới, nhưng quyền lực được kiểm soát bằng hệ thống giám sát độc lập, bộ chỉ số KPI/OKR và nghĩa vụ báo cáo sau khi công trình hoàn thành. Theo yêu cầu của một số đại biểu, sau khi toàn bộ dự án trong phạm vi Nghị quyết hoàn thành và đưa vào sử dụng, Chính phủ phải báo cáo Quốc hội hoặc Ủy ban Thường vụ Quốc hội về kết quả thực hiện cơ chế đặc thù, tình hình thanh tra, kiểm toán, quyết toán, nghĩa vụ tài chính và xử lý trách nhiệm nếu có sai phạm. Hậu kiểm nghiêm khắc chính là “hàng rào an toàn” để các ưu đãi không bị lợi dụng gây thất thoát, lãng phí.
Kết luận: Từ đột phá cho APEC đến chuẩn mực mới về lập pháp trong tình huống đặc biệt
Nhìn rộng hơn, điều Quốc hội đang làm không chỉ là tạo cơ chế đặc thù cho vài dự án APEC Phú Quốc, mà là định hình một nguyên tắc lập pháp cho những tình huống đặc biệt: có thể áp dụng giải pháp đặc biệt để bảo đảm tiến độ và lợi ích quốc gia, nhưng không được làm suy giảm tính nghiêm minh của pháp luật, cũng không tạo tiền lệ hợp thức hóa sai sót trong quản lý đầu tư công. Nếu Nghị quyết được hoàn thiện chặt chẽ – giới hạn đúng phạm vi, gắn cơ chế đặc thù với cơ chế kiểm soát đặc biệt và hậu kiểm – thì đây sẽ là mẫu hình cho việc thiết kế chính sách hỗ trợ dự án hạ tầng chiến lược trong tương lai. Cơ chế đặc thù APEC 2027 vì vậy không nên được xem là một ngoại lệ dễ dãi, mà là phép thử để hệ thống pháp luật Việt Nam chứng minh khả năng linh hoạt có kiểm soát, vừa kịp thời, vừa có trách nhiệm.
