Cơ chế đặc thù APEC: chấp nhận “làm song song” để kịp tiến độ
Cơ chế đặc thù APEC cho các dự án Phú Quốc 2027 là tập hợp các quy định linh hoạt cho phép dự án tiếp tục thi công song song với việc hoàn thiện thủ tục pháp lý, đồng thời áp dụng quy trình rút gọn hành chính và ghi nhận khối lượng đã thực hiện để bảo đảm tiến độ mà vẫn duy trì yêu cầu về an toàn, chất lượng và phòng chống thất thoát. Chính phủ đã trình Quốc hội một dự thảo Nghị quyết riêng cho các dự án, công trình phục vụ Hội nghị cấp cao APEC 2027 tại Đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang. Về bản chất, đây là quyết định chính trị mạnh mẽ: tạm “nới” quy trình, nhưng không nới kỷ luật. Các dự án đã khởi công trong khoảng từ tháng 3/2025 đến trước ngày 18/5/2026 sẽ được áp dụng cơ chế này, thay vì buộc phải dừng lại chờ đủ thủ tục như cách làm thông thường.
Vì sao phải linh hoạt: cửa sổ thời gian chỉ còn 18–36 tháng
Trọng tâm của vấn đề là thời gian. Hội nghị cấp cao APEC 2027 tại Đặc khu Phú Quốc được đánh giá là sự kiện chính trị, đối ngoại đặc biệt quan trọng của quốc gia. Tất cả công trình phải hoàn thành trước hội nghị từ 3 đến 6 tháng để vận hành thử, kiểm tra tổng thể theo thông lệ quốc tế. Trong khi đó, nếu tuân thủ đầy đủ trình tự đầu tư, quy hoạch, đất đai, xây dựng, môi trường, phải mất từ 18 đến 36 tháng mới xong thủ tục để khởi công, thậm chí còn lâu hơn. Nói cách khác, nếu không có cơ chế đặc thù APEC, các dự án Phú Quốc 2027 gần như chắc chắn không thể về đích đúng hạn. Đây là lý do Chính phủ chủ động đề nghị Quốc hội cho phép ban hành Nghị quyết theo quy trình rút gọn ngay trong kỳ họp không thường lệ tháng 8/2026.
Những “đường tắt hợp pháp”: thi công song song, quy trình rút gọn, ghi nhận khối lượng
Điểm cốt lõi của cơ chế đặc thù là hợp thức hóa một số bước đi nhanh, nhưng trong khung kiểm soát chặt. Thứ nhất, các công trình được tiếp tục thi công trong khi hoàn thiện thủ tục pháp lý để đáp ứng tiến độ cấp bách phục vụ Hội nghị cấp cao APEC 2027. Thứ hai, Chính phủ đề xuất một loạt cơ chế xử lý linh hoạt: cho phép tiếp tục thi công song song với hoàn thiện thủ tục; ghi nhận kết quả đối với khối lượng đã thi công; áp dụng quy trình đơn giản, rút gọn. Đối với các dự án đã thi công trước và nay đã hoàn tất hồ sơ pháp lý, kết quả thực hiện trước đó sẽ được ghi nhận. Với các dự án vẫn đang hoàn thiện thủ tục, khối lượng và giá trị công trình đã thi công sẽ là cơ sở nghiệm thu, giải ngân, thanh toán và quyết toán khi ký hợp đồng hoặc phụ lục hợp đồng. Đây là dạng “quy trình rút gọn hành chính” mang tính đặc thù, không thể áp dụng tràn lan.
Xử lý vướng mắc xây dựng từ quy hoạch, đất đai đến đổ thải và khoáng sản
Cơ chế đặc thù APEC không chỉ là cho phép thi công song song, mà còn nhắm thẳng vào các nút thắt lâu nay trong quản lý xây dựng. Dự thảo Nghị quyết tập trung xử lý vướng mắc về quy hoạch, kiến trúc, đổ thải chất thải xây dựng; khai thác, thu hồi khoáng sản; thực hiện dự án đầu tư công, PPP, đầu tư kinh doanh; sử dụng đất đai; tổ chức thi công; nghiệm thu, thanh toán và quyết toán khối lượng công trình. Chất thải xây dựng được phép đổ tạm tại các vị trí do cơ quan có thẩm quyền lựa chọn, kèm yêu cầu giám sát chặt và hoàn trả mặt bằng sau khi công trình hoàn thành. Một điểm đáng chú ý là cơ chế giao đất từng phần đối với dự án BT, ghi nhận giá trị khối lượng công trình làm cơ sở thanh toán, kiểm toán. Đây là cách tháo gỡ vướng mắc xây dựng mà vẫn giữ trần về kỷ luật tài chính – đất đai.
Hiệu lực 5 năm nhưng tác động lâu dài: cơ hội hay tiền lệ rủi ro?
Theo dự thảo, Nghị quyết cơ chế đặc thù APEC có hiệu lực trong 5 năm; các dự án đã áp dụng cơ chế đặc thù sẽ tiếp tục thực hiện cho tới khi hoàn thành. Điều này cho thấy cơ chế không chỉ phục vụ vài công trình ngắn hạn mà sẽ chi phối trọn vòng đời dự án Phú Quốc 2027. Một trích dẫn quan trọng nêu rõ: “Các cơ chế được thiết kế để vừa bảo đảm tiến độ dự án, vừa tăng cường kiểm soát chất lượng, an toàn công trình, phòng chống thất thoát, tiêu cực và trục lợi chính sách”. Vấn đề là, cơ chế linh hoạt luôn tiềm ẩn rủi ro bị lạm dụng. Bài toán đặt ra cho Quốc hội và Chính phủ là phải khóa chặt phạm vi áp dụng, gắn trách nhiệm cá nhân và kiểm toán hậu kiểm. Nếu làm được, cơ chế đặc thù cho APEC 2027 có thể trở thành mẫu hình cải cách quy trình rút gọn hành chính cho các dự án trọng điểm sau này, thay vì trở thành tiền lệ “nới lỏng cho tất cả”.
