Một đời gắn với Hà Nội và chiếc máy ảnh
Nhiếp ảnh gia Quang Phùng là người dành phần lớn cuộc đời dùng máy ảnh để ghi lại thành phố Hà Nội qua chiến tranh, hòa bình và những biến chuyển sâu sắc của đô thị, để lại một di sản hình ảnh Hà Nội có giá trị tư liệu, thẩm mỹ và cảm xúc đặc biệt đối với nhiều thế hệ người xem.
Sáng 20/8/2026, nhiếp ảnh gia Quang Phùng qua đời, hưởng thọ 95 tuổi, khép lại hành trình gần một thế kỷ gắn bó với Hà Nội và hơn nửa thế kỷ theo đuổi nhiếp ảnh. Sự ra đi của ông không chỉ là mất mát của gia đình, bạn bè, giới nhiếp ảnh, mà còn là cú chấn động với những ai yêu Hà Nội – bởi người được coi là biểu tượng tình yêu Hà Nội ấy đã ngừng bước trên những con phố quen. Trong bối cảnh đô thị thay đổi chóng mặt, việc một người dành cả đời lặng lẽ ghi lại thành phố trở thành hành động mang tính đối kháng với lãng quên. Di sản ông để lại là lời nhắc rằng, nếu không có những con người ám ảnh với ký ức thị giác như vậy, lịch sử đô thị sẽ bị rỗng ruột.
Từ ngày giải phóng Thủ đô đến những tài liệu lịch sử ảnh vô giá
Sinh năm 1932 tại Hà Nội, Quang Phùng sớm tham gia phong trào học sinh, sinh viên cứu quốc và có cơ duyên làm việc với các tổ chức quốc tế, nơi ông vừa dùng ngoại ngữ vừa cầm máy ảnh để quan sát cuộc đời. Đỉnh điểm của vai trò “người chứng” là sáng 10/10/1954: ông là một trong số ít người Việt có mặt để ghi lại khoảnh khắc đoàn quân chiến thắng tiến vào tiếp quản Hà Nội, cùng những gương mặt thường nhật của người dân trong ngày thành phố được giải phóng. Những bức ảnh đó đến nay đã trở thành tài liệu lịch sử ảnh mà bất cứ ai nghiên cứu Hà Nội hiện đại đều khó bỏ qua.
Từ sau 1954, ông tiếp tục ghi lại thành phố trong cuộc chiến tranh chống Mỹ, trong chuyến thăm Hà Nội của Jane Fonda năm 1972, và đặc biệt là những ngày “Điện Biên Phủ trên không” tháng 12/1972 – khi bầu trời Thủ đô vừa rực lửa bom vừa sáng lên ý chí. Điều đáng nói là ông không chạy theo những cảnh tượng chỉ để tạo ấn tượng, mà luôn giữ quan niệm cốt lõi: nhiếp ảnh trước hết phải có giá trị tư liệu. Quan điểm này khiến hàng vạn bức ảnh của ông trở thành ký lục trực quan về một Hà Nội sống động, không bị đánh bóng, nơi lịch sử lớn luôn len vào đời sống nhỏ.
Người lang thang tìm hồn cốt Hà Nội đời thường
Nếu chỉ chụp các thời khắc lớn lao, Quang Phùng đã là một nhiếp ảnh gia lịch sử đáng nhớ. Nhưng điều làm ông trở thành “người giữ hồn Hà Nội” là ám ảnh với đời sống thường ngày: những gánh hàng rong, lũ trẻ chơi bên hồ, người lao động bên vỉa hè, những góc phố lặng lẽ theo mùa. Ông lang thang quanh hồ Hoàn Kiếm, trong phố cổ, trên những con đường cũ, kiên trì ghi lại thành phố ở trạng thái bình thường nhất – nơi hồn cốt đô thị trú ngụ. Với ông, nhiếp ảnh là hành trình không ngừng nghỉ; từ máy phim tới máy số, rồi chiếc Leica nhỏ gọn ở cuối đời, thứ đổi chỉ là công cụ, không phải cách nhìn.
Năm 2011, ông giới thiệu sách ảnh "Dạo quanh Hồ Gươm" với gần 100 tác phẩm tuyển chọn từ hàng nghìn bức ảnh về không gian này, và cuốn sách được trao Giải thưởng Lớn – Vì tình yêu Hà Nội tại Giải thưởng Bùi Xuân Phái năm 2013. Đó không phải phần thưởng cho kỹ thuật, mà là sự ghi nhận một lối sống: mỗi bước đi quanh hồ là một lần ông ghi lại thành phố, biến cảnh quen thành ký ức chung. Trong lần trao giải ấy, có thể coi bản thân Hà Nội là người được hưởng lợi lớn nhất – vì đã có một bộ di sản hình ảnh Hà Nội đủ dày để đối thoại với quá khứ.
Không né tránh hiện thực: tình yêu Hà Nội đi cùng cái nhìn thẳng thắn
Điều đáng quý ở nhiếp ảnh gia Quang Phùng là ông không tô hồng thành phố mình yêu. Bên cạnh những khuôn hình nên thơ quanh Hồ Gươm, ông ghi cả ô nhiễm mặt nước, rác thải, cảnh đời chật vật của những người bán hàng rong – những chi tiết ít ai muốn giữ làm kỷ niệm nhưng lại cần cho ký ức tập thể. Những hình ảnh ấy cho thấy một di sản hình ảnh Hà Nội không chỉ đẹp mà còn trung thực, nơi tình yêu không đồng nghĩa với việc quay lưng trước vấn đề. Nhờ vậy, kho ảnh của ông là tấm gương soi cả vẻ đẹp lẫn vết xước của đô thị.
Ông cũng từng dùng máy ảnh để phản ánh các vấn đề xã hội, trong đó có loạt ảnh về phòng, chống ma túy tạo hiệu ứng xã hội đáng kể. Chính cách nhìn không né tránh hiện thực này làm cho di sản ông để lại đặc biệt hữu ích với các nhà nghiên cứu, nhà quy hoạch, người làm văn hóa lẫn những công dân bình thường. Họ có thể tìm thấy trong đó không chỉ hoài niệm mà còn bài học – rằng một thành phố chỉ phát triển bền vững khi dám nhìn thẳng vào những góc khuất của mình.
Hành trình gần một thế kỷ khép lại, ký ức thị giác còn mãi
Khi nhiếp ảnh gia Quang Phùng qua đời ở tuổi 95, hành trình gần một thế kỷ sống cùng Hà Nội và hơn nửa thế kỷ gắn bó với nhiếp ảnh đã khép lại. Nhưng những gì ông để lại – từ các tài liệu lịch sử ảnh về ngày giải phóng Thủ đô tới những khuôn hình đời thường quanh Hồ Gươm – tiếp tục sống trong bộ nhớ chung của thành phố. Ông không chỉ để lại những bức ảnh về Hà Nội mà còn là một kho tư liệu đồ sộ ghi lại thành phố: sự kiện lịch sử, nhịp sống thường nhật, vẻ đẹp thiên nhiên và cả những vấn đề xã hội gai góc.
Ở nghĩa nào đó, Hà Nội hôm nay mang ơn những người như ông – những người âm thầm bấm máy suốt đời để chúng ta có thứ để nhìn lại, đối chiếu, suy ngẫm. Di sản ấy có giá trị với nhiếp ảnh Việt Nam, với giới nghiên cứu đô thị, với những ai muốn hiểu Hà Nội không chỉ bằng sách vở mà bằng hình ảnh sống động. Tiễn biệt ông, cũng là lúc đặt ra câu hỏi: ai sẽ tiếp tục đi bộ trên những vỉa hè cũ, lặng lẽ ghi lại thành phố, để nửa thế kỷ sau, Hà Nội lại có thêm một kho ký ức thị giác xứng đáng với tầm vóc của mình?
