Dự án điện từ rác Vĩnh Tân bị dừng: triệu chứng của một vấn đề lớn hơn
Điện từ rác Việt Nam là mô hình sử dụng công nghệ đốt và xử lý rác thải sinh hoạt để phát điện, vừa giảm áp lực chôn lấp vừa góp phần bổ sung nguồn năng lượng xanh vào hệ thống điện quốc gia, được kỳ vọng trở thành một trụ cột của hạ tầng tái tạo Việt Nam trong bối cảnh nhu cầu xử lý rác và mở rộng nguồn điện sạch ngày càng tăng. Ngày 14/8, HĐND TP Đồng Nai đã biểu quyết dừng chủ trương đầu tư nhà máy xử lý rác thải sinh hoạt phát điện Vĩnh Tân theo phương thức PPP. Với tổng mức đầu tư gần 2.300 tỷ đồng, dự án được phê duyệt chủ trương từ năm 2022 nhưng liên tục chậm tiến độ, hồ sơ nghiên cứu khả thi nhiều lần bị đánh giá không đạt yêu cầu. Việc chấm dứt không chỉ là câu chuyện của một nhà máy, mà là dấu hiệu cho thấy cách chúng ta đang tiếp cận các dự án năng lượng xanh có vấn đề.
Tại sao một dự án điện từ rác cấp I lại "chết trên giấy"?
Nhà máy xử lý rác thải sinh hoạt phát điện Vĩnh Tân được thiết kế trên diện tích khoảng 12ha, thuộc khu xử lý rác rộng 50ha, với công suất giai đoạn 1 là 800 tấn rác/ngày, phát điện 20MW; giai đoạn 2 nâng lên 1.200 tấn rác/ngày, phát điện 30MW. Đây là công trình điện rác cấp I, công trình xử lý chất thải rắn đặc biệt. Nhưng sau nhiều lần gia hạn thời gian lập báo cáo nghiên cứu khả thi, liên danh Le Delta – Ecotech Việt Nam vẫn không hoàn thiện hồ sơ, chất lượng không đáp ứng quy định pháp luật hiện hành. Một câu nói đáng ghi lại là: "Quá trình thực hiện dự án kéo dài mặc dù đã được gia hạn nhiều lần nhưng Liên danh nhà đầu tư vẫn không hoàn thành hồ sơ Báo cáo nghiên cứu khả thi theo yêu cầu". Khi nhà đầu tư không chứng minh được năng lực kỹ thuật, tài chính và pháp lý ngay từ bước chuẩn bị, việc "đứt gánh" là tất yếu – và trách nhiệm không chỉ thuộc về doanh nghiệp.
Năng lực nhà đầu tư và rủi ro cho hạ tầng tái tạo Việt Nam
Liên danh Le Delta – Ecotech Việt Nam không phải cái tên xa lạ trong các dự án năng lượng xanh. Hệ sinh thái liên quan đến Le Delta đang tham gia nhiều dự án năng lượng tái tạo qua ba công ty Le Delta 1, 2, 3 làm chủ đầu tư các hệ thống điện mặt trời áp mái tại Đắk Lắk với quy mô hơn 1.100 kWp mỗi dự án. Đồng thời, Le Delta còn tham gia xây dựng hạ tầng khu công nghiệp, xử lý chất thải rắn và nhiều lĩnh vực khác. Nhưng sự đa ngành không đồng nghĩa với năng lực chuyên sâu trong điện từ rác Việt Nam. Việc để một nhà đầu tư không hoàn thiện nổi báo cáo nghiên cứu khả thi dẫn dắt công trình xử lý rác thải sinh hoạt quy mô lớn cho thấy cách lựa chọn đối tác của các địa phương vẫn thiên về hồ sơ "đẹp" hơn là năng lực thật sự. Hạ tầng tái tạo Việt Nam sẽ mãi nằm trên bản vẽ nếu nhà đầu tư được chọn không đủ năng lực triển khai các công nghệ phức tạp như điện từ rác.
Dừng dự án là quyết định cần thiết, nhưng cái giá cho quy hoạch năng lượng xanh
UBND TP Đồng Nai đã có văn bản chỉ đạo dừng thực hiện dự án nhà máy xử lý rác thải sinh hoạt phát điện tại xã Vĩnh Tân theo phương thức PPP sau quá trình kéo dài và nhiều lần gia hạn bất thành. Ban Kinh tế – Ngân sách của HĐND đề nghị rà soát toàn bộ hồ sơ, kết quả khảo sát, quy hoạch đã thực hiện để đánh giá khả năng kế thừa cho một dự án mới, đồng thời nghiên cứu lại hình thức đầu tư phù hợp, xác định rõ cơ quan chủ trì và trách nhiệm từng đơn vị. Nghĩa là phần việc chuẩn bị sẽ được dùng như nền tảng, nhưng thời gian đã mất là không thể bù. Một dự án năng lượng xanh bị dừng ở giai đoạn tiền khả thi phản ánh quy hoạch yếu, giám sát lỏng và sự thiếu gắn kết giữa mục tiêu xử lý rác thải sinh hoạt với kế hoạch phát triển nguồn điện. Dừng là đúng, nhưng đáng lẽ rủi ro phải được nhận diện từ sớm hơn.
Bài học cho điện từ rác và hạ tầng năng lượng xanh Việt Nam
Câu chuyện Vĩnh Tân cho thấy nếu điện từ rác Việt Nam vẫn được đối xử như một dự án xây dựng bình thường, thiếu khung chính sách rõ ràng và cơ chế chọn nhà đầu tư nghiêm ngặt, hạ tầng tái tạo Việt Nam sẽ tiếp tục chứng kiến những công trình "đẹp trên giấy" nhưng không bao giờ hoạt động. Chúng ta cần ít khẩu hiệu hơn và nhiều quy trình trách nhiệm hơn: chuẩn hóa tiêu chí năng lực cho nhà đầu tư điện từ rác, buộc minh bạch tài chính và công nghệ, ràng buộc tiến độ bằng chế tài thực sự. Đồng thời, mỗi dự án năng lượng xanh phải được đặt trong tổng thể quy hoạch xử lý rác thải sinh hoạt của địa phương, không tách rời bài toán môi trường và quản trị đô thị. Kết luận không dễ chịu: nếu không thay đổi cách chuẩn bị và giám sát, tham vọng năng lượng xanh sẽ tiếp tục bị trì hoãn bởi những dự án bị dừng giữa đường.
