Phòng thực hành STEM: khi khoa học thực tế bước vào lớp học vùng sâu
Phòng thực hành STEM là không gian học tập hiện đại, nơi học sinh được trực tiếp lắp ráp, lập trình, thử nghiệm thiết bị và làm thí nghiệm liên quan đến khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học, qua đó biến những kiến thức trừu tượng thành trải nghiệm khoa học thực tế gắn với đời sống hàng ngày của các em. Điểm đáng nói là những không gian như vậy đang xuất hiện ngày càng nhiều ở giáo dục vùng sâu, vùng xa. Chương trình do Bộ Công an phối hợp với FPT Telecom triển khai tại các điểm trường khó khăn nhân dịp khai giảng năm học 2026-2027, trước đó một phòng STEM tại Nghệ An đã được trao ngày 28/8. Cùng thời điểm, từ ý tưởng của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, PETROVIETNAM khởi xướng chương trình STEM Innovation với 105 phòng STEM đạt chuẩn quốc tế tại 34 tỉnh, thành phố. Khi hạ tầng chất lượng cao được đặt vào tay học sinh thiểu số, câu hỏi không phải là "có cần không" mà là "chúng ta có dám thay đổi cách dạy và học để tận dụng nó hay không".
Thế giới khoa học thực tế mở ra bên trong lớp học nội trú vùng cao
Nếu trước đây, giáo dục vùng sâu thường gắn với hình ảnh lớp học tạm bợ và thí nghiệm "trên giấy", thì nay nhiều trường nội trú tiểu học, THCS ở Lào Cai, Tuyên Quang hay các tỉnh miền núi đã có phòng thực hành STEM với đầy đủ bộ lắp ghép robot, sân thi đấu robot, hệ thống mô phỏng trên máy tính, máy in 3D và trạm làm phim hoạt hình. Những thiết bị này không chỉ để khoe sự hiện đại; chúng tạo ra môi trường nơi học sinh thiểu số được quyền sai, thử lại và học bằng đôi tay của mình. Trong không gian đó, các em trực tiếp lắp ráp, điều khiển robot, thực hiện các thí nghiệm khoa học, thiết kế mô hình, sử dụng cảm biến và cùng nhau giải quyết bài toán gắn với đời sống. Kiến thức STEM trở thành trải nghiệm sống, giúp học sinh chuyển từ "học để biết" sang "học để làm", "học để sáng tạo". Với nhiều em vốn quen với lao động nông nghiệp, đây là lần đầu tiên khoa học thực tế xuất hiện như một con đường nghề nghiệp có thật chứ không phải một giấc mơ xa xôi.
Hạ tầng STEM: khoản đầu tư để thu hẹp khoảng cách chứ không chỉ để chụp ảnh
Không khó để lắp đặt vài bộ máy tính và gọi đó là đổi mới, nhưng những phòng thực hành STEM hiện nay đang đi xa hơn rất nhiều. Chương trình của Bộ Công an được triển khai trong khuôn khổ chính sách an sinh xã hội giai đoạn 2026-2030, nhắm trực diện vào việc hỗ trợ điều kiện học tập và tiếp cận công nghệ cho học sinh ở vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Một phần nguồn lực đến từ chiến dịch chạy bộ "FoxSteps - 30 tỷ bước chân Khí Phách Tiên Phong" cho thấy cộng đồng hoàn toàn có thể góp sức vào giáo dục thay vì đứng ngoài cuộc. Với STEM Innovation, PETROVIETNAM bổ sung hạ tầng còn thiếu cho giáo dục phổ thông, thu hẹp khoảng cách về điều kiện thực hành giữa các vùng miền. "105 phòng STEM đạt chuẩn quốc tế đã được xây dựng và đưa vào vận hành tại 34 tỉnh, thành phố" – con số này nói rõ tham vọng biến mạng lưới phòng học thành "mỏ tài nguyên" nhân lực quốc gia. Nếu các đô thị lớn từng độc quyền cơ hội tiếp cận robot, IoT, AI, thì nay học sinh thiểu số ở Mường Khương, Quảng Uyên, Chi Lăng cũng đang bước vào cùng một sân chơi.
Khi học sinh thiểu số chạm tay vào robot: đổi mới giáo dục bắt đầu từ sự công bằng
Điểm đáng giá nhất của phòng thực hành STEM ở vùng khó không nằm ở thiết bị, mà ở việc chúng buộc hệ thống giáo dục phải đối diện với bất bình đẳng lâu nay. Khi một học sinh thiểu số ở nội trú Lào Cai được học robotics bài bản, cơ hội thi đấu tại các sân chơi quốc tế không còn là đặc quyền của trường chuyên ở đô thị lớn nữa. Thực tế tại một số trường cho thấy, từ hỗ trợ thiết bị và đào tạo, học sinh đã đủ năng lực tham gia giải vô địch robot thế giới, mở ra hành trình học tập, giao lưu rộng hơn. Về phía giáo viên, những phòng học này là áp lực tích cực buộc phải đổi mới phương pháp: dạy theo dự án, gắn liên môn với thực tiễn, tổ chức câu lạc bộ STEM. Về phía học sinh, đó là không gian được phép thất bại và thử lại, dần hình thành tư duy khoa học, kỹ năng hợp tác, năng lực sáng tạo. Giáo dục vùng sâu chỉ thực sự "lật ngược" khi chúng ta coi học sinh thiểu số là nguồn lực sáng tạo tương lai, chứ không phải đối tượng được hỗ trợ một chiều.
Từ mạng lưới phòng STEM đến hệ sinh thái quốc gia về khoa học thực tế
Việc mở rộng phòng thực hành STEM mới chỉ là bước đầu; nếu dừng lại ở những lễ bàn giao rộn ràng, thành quả sẽ phai nhạt rất nhanh. Các chuyên gia đã nhấn mạnh rằng mạng lưới phòng học cần được kết nối thành một hệ sinh thái chung, có cơ chế chia sẻ giáo án, thiết bị, dữ liệu học tập; duy trì hoạt động câu lạc bộ; tổ chức thường xuyên các cuộc thi, dự án nghiên cứu; và mở rộng sự tham gia của trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp công nghệ và chuyên gia quốc tế. Đây là điều kiện để những FabLab và phòng STEM của Việt Nam không chỉ đứng đầu về số lượng trong khu vực, mà còn có tiếng nói trong các vấn đề khoa học lớn của thế giới. Việc triển khai STEM Innovation diễn ra ngay sau khi Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết 71-NQ/TW về đột phá giáo dục, cho thấy đây không phải phong trào nhất thời mà là lựa chọn chiến lược coi giáo dục là quốc sách. Trong năm học 2026-2027, khi tất cả học sinh tại các điểm được lựa chọn bắt đầu học trong phòng thực hành STEM hiện đại, câu hỏi tiếp theo phải là: chúng ta sẽ đo lường chất lượng mới ra sao, và trao quyền chủ động như thế nào cho chính giáo viên, học sinh vùng sâu để họ tự kiến tạo tương lai khoa học của mình.
