Từ ý tưởng ở thượng tầng đến mạng lưới 108 phòng thực hành STEM
Chương trình STEM Innovation Petrovietnam là sáng kiến xây dựng mạng lưới phòng thực hành STEM đạt chuẩn quốc tế, được trang bị thiết bị công nghệ, robotics, lập trình và mô hình thí nghiệm, nhằm tạo không gian học tập thực hành tương tác cho giáo viên và học sinh trên toàn quốc, hỗ trợ đổi mới giảng dạy khoa học và thực hiện chương trình giáo dục phổ thông theo hướng phát triển năng lực. Điểm khởi phát không nằm trong một đề án kỹ thuật thuần túy mà ở quyết định chính trị: Tổng Bí thư Tô Lâm cùng lãnh đạo Đảng, Chính phủ và Petrovietnam khởi động chương trình STEM Innovation Petrovietnam – Kiến tạo tương lai xanh vào tháng 9/2025. Sáng kiến được công bố đúng dịp kỷ niệm 50 năm thành lập Tập đoàn Công nghiệp – Năng lượng Quốc gia Việt Nam, cho thấy doanh nghiệp nhà nước này muốn đặt giáo dục khoa học song hành với sứ mệnh năng lượng quốc gia. Sau một năm, mạng lưới đã hình thành 108 phòng thực hành STEM tại 34 tỉnh, thành – một tốc độ triển khai hiếm gặp trong các chương trình giáo dục công nghệ. Câu hỏi không còn là “có nên làm STEM hay không”, mà là “làm STEM ở quy mô nào và sâu đến đâu”.
Không gian mới cho đổi mới giảng dạy khoa học
Nếu trước đây, nhiều giáo viên vật lý, hóa học, tin học loay hoay giữa lý thuyết và thiếu thốn thiết bị, thì phòng thực hành STEM đang đảo chiều thế khó đó. Các phòng được thiết kế theo chuẩn FabLab, NGSS, ISTE, CSTA, trang bị bảng tương tác thông minh, thiết bị robotics, lập trình, mô hình khoa học và dụng cụ thí nghiệm, biến những bài học vốn khô khan thành trải nghiệm trực quan, sinh động. Quan trọng hơn, không gian này buộc giáo viên phải đổi mới giảng dạy khoa học: từ dạy chay sang dạy theo dự án, từ môn học riêng lẻ sang kết nối liên môn với thực tiễn. Chương trình STEM Innovation Petrovietnam gắn đầu tư thiết bị với đào tạo giáo viên và xây dựng học liệu; đó là điểm mấu chốt để tránh kịch bản “phòng đẹp nhưng đóng cửa”. Theo một nhận định đáng chú ý, “chương trình STEM Innovation Petrovietnam góp phần đổi mới phương pháp giảng dạy và khơi mở tư duy sáng tạo của học sinh”, cho thấy đổi mới không chỉ ở đồ dùng dạy học mà ở triết lý sư phạm.
Học tập thực hành: học sinh được ‘chạm’ vào khoa học
Tác động lớn nhất của mạng lưới phòng thực hành STEM nằm ở học sinh: từ người nghe giảng trở thành người thử nghiệm. Đối với học sinh, đây là không gian để thử nghiệm ý tưởng, điều chỉnh giải pháp, từng bước hình thành tư duy khoa học, kỹ năng hợp tác và năng lực sáng tạo. Từ những giờ học tập thực hành trong phòng STEM, các em học cách biến ý tưởng thành sản phẩm, thử nghiệm và hoàn thiện giải pháp cho từng bài toán cụ thể thay vì dừng lại ở câu trả lời trên giấy. Ở những địa phương miền núi như Tuyên Quang, Lào Cai, Cao Bằng, Lạng Sơn, nơi học sinh hiếm khi được tiếp xúc sớm với công nghệ hiện đại, việc có phòng Lab STEM đạt chuẩn quốc tế tại trường THPT Cam Đường, Lào Cai là một thay đổi mang tính bước ngoặt. Theo mô tả, việc được tiếp cận và sử dụng trang thiết bị hiện đại, đạt chuẩn quốc tế ngay từ đầu giúp học sinh rút ngắn khoảng cách, hình thành tư duy logic, nâng cao khả năng hợp tác, tham gia sân chơi quốc tế và tiếp cận tri thức, công nghệ tiên tiến. Đây không chỉ là câu chuyện thêm vài bộ robot, mà là mở cửa sớm cho một thế hệ học sinh tiếp cận khoa học theo cách chủ động hơn.
Thu hẹp khoảng cách vùng miền và thực hiện chương trình GDPT mới
Giá trị chính sách của Petrovietnam chương trình STEM nằm ở chỗ nó đánh trúng hai bài toán cùng lúc: hạ tầng giáo dục phổ thông còn thiếu và yêu cầu của chương trình GDPT mới về thực hành, tương tác. Chương trình STEM Innovation Petrovietnam bổ sung thêm hạ tầng phòng thực hành STEM cho nhiều trường, thu hẹp khoảng cách điều kiện thực hành giữa các vùng miền, đồng thời tạo môi trường phát hiện, bồi dưỡng sớm học sinh có năng lực, đam mê khoa học, công nghệ. Đối với giáo viên, các phòng thực hành giúp tổ chức bài học theo dự án, gắn kiến thức liên môn với thực tiễn, đúng tinh thần “học đi đôi với hành” mà chương trình mới đặt ra. Tính đến tháng 9/2026, chương trình ghi nhận gần 40.000 học sinh được tiếp cận, hơn 1.300 giáo viên tham gia giảng dạy và hơn 850 bài giảng STEM được xây dựng – những con số cho thấy đây không phải mô hình thí điểm nhỏ hẹp, mà là một lớp hạ tầng giáo dục đang hình thành. Khi các câu lạc bộ, chuyên đề và sản phẩm STEM có thêm không gian phát triển, giáo dục phổ thông bắt đầu tiến gần hơn tới mô hình gắn với giáo dục đại học và thị trường lao động.
Từ 108 phòng thực hành STEM tới tham vọng nguồn nhân lực quốc gia
Nhìn rộng hơn, mạng lưới 108 phòng thực hành STEM không chỉ là những căn phòng đẹp mà là “mỏ tài nguyên” cho nguồn nhân lực quốc gia. 91/108 phòng đã được đăng ký vào hệ thống FabLab của MIT, góp phần nâng tổng số phòng lab đạt chuẩn quốc tế lên 116, đưa Việt Nam đứng thứ năm thế giới và dẫn đầu châu Á về hệ thống FabLab. Điều này đặt học sinh phổ thông Việt Nam vào mạng lưới học tập toàn cầu, mở cửa kết nối với chuyên gia và cộng đồng STEM quốc tế. Tuy nhiên, câu hỏi lớn là làm sao giữ được chất lượng vận hành khi mạng lưới đã mở rộng: thiết bị có được sử dụng thường xuyên, giờ học có thực sự thay đổi, và học sinh có được dẫn dắt tới các lộ trình nghề nghiệp khoa học – công nghệ. Một điều có thể khẳng định: nếu những phòng thực hành STEM này tiếp tục được dùng như nơi thiết kế dự án, thử nghiệm giải pháp và chia sẻ kinh nghiệm, chúng sẽ trở thành điểm tựa quan trọng cho tham vọng kiến tạo nguồn nhân lực khoa học – công nghệ ngay từ bậc phổ thông. Vấn đề còn lại là kiên trì duy trì, đào tạo đội ngũ và tiếp tục gắn kết với chương trình giáo dục quốc gia.
