Từ “khu ổ chuột” lõi trung tâm đến biểu tượng tái định cư tại chỗ
Chỉnh trang Mả Lạng Gạo là dự án cải tạo toàn diện hai khu dân cư Mả Lạng và Chợ Gà - Gạo ở lõi trung tâm TP.HCM, biến những khu nhà chật hẹp, hẻm nhỏ ngoằn ngoèo và nguy cơ cháy nổ cao thành một khu đô thị hiện đại với chung cư trên 30 tầng, không gian công cộng xanh, trường học và hệ thống hạ tầng đồng bộ, đồng thời bảo đảm tái định cư tại chỗ cho hàng nghìn hộ dân đã gắn bó nhiều thập kỷ với nơi này. Điểm quan trọng nhất của dự án không phải là chiều cao các khối nhà, mà là cách TP chọn đặt người dân vào trung tâm phát triển đô thị hiện đại. Sau cuộc tiếp xúc cử tri ngày 5-3, khi Bí thư Thành ủy bày tỏ nỗi “đau đáu” với Mả Lạng và Chợ Gà - Gạo và hứa sẽ quan tâm giải quyết, chỉ hơn ba tháng, HĐND đã thông qua chủ trương, và thêm hai tháng nữa dự án khởi công ngày 29-8. Tốc độ này cho thấy chỉnh trang ở đây không còn là lời hứa trì hoãn, mà là quyết tâm chính trị cụ thể.
Quy mô siêu dự án: cao tầng, thấp tầng và không gian công cộng xanh
Nhìn vào các con số, có thể thấy rõ tham vọng biến khu chợ cũ thành đô thị đa chức năng. Tại khu Mả Lạng rộng gần 3,8ha, chủ đầu tư dự kiến xây một khối chung cư cao 38 tầng với khoảng 1.400 căn hộ, kết hợp khu nhà ở thấp tầng gồm 93 căn. Song song đó là công viên khoảng 1,25ha, trường liên cấp 1–2 và các công trình tiện ích xã hội phục vụ mục đích công cộng. Đây không chỉ là xây nhà cao tầng mà là thiết kế lại toàn bộ cấu trúc sống, với không gian công cộng xanh, sân chơi, nơi gặp gỡ và kết nối cộng đồng. Ở Chợ Gà - Gạo, khu đất khoảng 4.350m2 sẽ được cải tạo thành chung cư 35 tầng với khoảng 760 căn hộ. Cấu trúc hình học mở ra mặt đường giúp khối công trình vừa hiện đại vừa hòa vào mạng lưới giao thông hiện hữu. Một phát triển đô thị hiện đại đúng nghĩa không thể thiếu mảng xanh, và dự án này đặt mảng xanh, tiện ích công cộng bên cạnh nhà ở như các yếu tố bình đẳng, thay vì “phụ kiện” trang trí.
Tái định cư TP.HCM: người dân không bị bỏ lại phía sau
Nếu nhiều dự án trước đây khiến người dân phải rời xa nơi quen thuộc, chỉnh trang Mả Lạng Gạo chọn con đường khó hơn: tái định cư tại chỗ. Dự án cung cấp tổng cộng 2.253 căn nhà ở xã hội phục vụ tái định cư cho cư dân hai khu, không nhằm mục đích kinh doanh thương mại, mà để bảo đảm điều kiện sống tốt hơn và thực hiện chính sách an sinh xã hội của thành phố. Điều này đảo ngược logic thường thấy: lợi nhuận không phải trục chính, mà là chất lượng sống của người dân. Chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cũng được thiết kế theo hướng không đẩy người dân vào thế bị động. Các trường hợp đủ điều kiện sẽ được bố trí căn hộ ngay trong dự án; ai tự lo chỗ ở mới được hỗ trợ thêm 5% giá trị bồi thường về đất ở. Người tạm cư trong giai đoạn xây dựng được hỗ trợ chi phí theo quy mô hộ, với thời gian hỗ trợ sáu tháng. Một chi tiết đáng chú ý: hộ có từ 7 nhân khẩu trở lên ngoài suất tái định cư còn được xem xét mua thêm một căn hộ theo giá tái định cư. Đây là cách nhìn nhận gia đình đông người như nhu cầu ở thật, chứ không phải “gánh nặng” ngân sách.
Từ ký ức khu chợ cũ đến đô thị cao tầng: được gì và mất gì?
Không thể phủ nhận những ký ức của Mả Lạng và Chợ Gà - Gạo – nơi từng là hai “khu ổ chuột” lâu đời ngay trung tâm thành phố với mật độ dân cư cao, nhà vài mét vuông, thiếu sáng, ẩm thấp và nguy cơ cháy nổ lớn. Nhưng giữ lại ký ức không đồng nghĩa với duy trì điều kiện sống tạm bợ. Dự án chỉnh trang đô thị hiện nay chọn cách tôn trọng cộng đồng bằng việc giữ người – giữ mối quan hệ láng giềng – nhưng thay đổi nền tảng vật chất. Hai khối chung cư 38 tầng và 35 tầng thay thế những căn nhà lụp xụp không phải để tạo bức tường bê tông, mà để tạo một mặt bằng sống mới: căn hộ rộng rãi, hạ tầng đầy đủ, không gian công cộng xanh, đường thông hè thoáng, trường học nằm trong tầm đi bộ. Với những gia đình từng sống trong các căn nhà chật hẹp, thiếu không gian sinh hoạt, đây được kỳ vọng là sự thay đổi rõ nét về chất lượng cuộc sống. Câu hỏi không còn là “có nên làm” mà là “làm sao để người dân nhìn thấy mình trong tương lai của khu đô thị đó”.
Kết luận: Mả Lạng - Chợ Gà Gạo như một bài kiểm tra về hạnh phúc đô thị
Lễ khởi công ngày 29-8 không chỉ đánh dấu việc khởi động một siêu dự án, mà là khởi đầu cho cách tiếp cận mới đối với chỉnh trang đô thị ở TP.HCM: phát triển đô thị hiện đại nhưng không đánh đổi người dân. Với tiến độ dự kiến hoàn thành vào quý 4-2028 và đưa vào vận hành năm 2029, chúng ta có đủ thời gian để xem lời hứa “chăm lo hạnh phúc” được giữ vững đến đâu. Nếu dự án về đích như thiết kế – nhà ở khang trang, 2.253 căn tái định cư tại chỗ, công viên 1,25ha, trường học liên cấp, không gian công cộng xanh cho trẻ em và người lớn – Mả Lạng và Chợ Gà - Gạo có thể trở thành hình mẫu cho tái định cư TP.HCM trong tương lai. Bài học ở đây khá rõ ràng: đô thị không chỉ là những con đường và tòa nhà, mà là những cộng đồng được ở lại, cùng nhau bước tiếp từ khu chợ cũ sang một đô thị cao tầng văn minh hơn.
