Từ thành viên mới sau chiến tranh đến hình mẫu chuyển đổi đa phương
Việt Nam tại Liên hợp quốc là câu chuyện một quốc gia bước từ hoang tàn chiến tranh vào diễn đàn đa phương lớn nhất thế giới, ban đầu là nước thụ hưởng viện trợ khắc phục hậu quả, dần dần trở thành thành viên có tiếng nói, tham gia xây dựng chuẩn mực, thúc đẩy hợp tác quốc tế và đóng góp toàn cầu trong các lĩnh vực hòa bình, phát triển bền vững, biến đổi khí hậu và bảo vệ quyền con người. Chính sự chuyển đổi đó khiến quan hệ Việt Nam – Liên hợp quốc không chỉ là một mốc đối ngoại, mà còn là tấm gương cho cách một nước đang phát triển tận dụng vai trò đa phương để nâng vị thế quốc gia. Đến nay, câu hỏi không còn là Việt Nam được gì từ Liên hợp quốc, mà là Việt Nam có trách nhiệm đóng góp ra sao cho cộng đồng quốc tế.
Những thập niên đầu: từ cứu trợ tái thiết đến nền tảng hội nhập
Nhìn lại nửa thế kỷ, giai đoạn đầu quan hệ Việt Nam – Liên hợp quốc mang màu sắc rất rõ của một nước vừa ra khỏi chiến tranh, còn nghèo và bị bao vây, cấm vận. Các chương trình của hệ thống Liên hợp quốc tập trung vào giáo dục, y tế, bảo vệ bà mẹ, trẻ em, dân số và kế hoạch hóa gia đình, giúp Việt Nam có thêm nguồn lực tối thiểu để giữ xã hội không tụt dốc. Theo Báo điện tử Chính phủ, trước Đổi mới Việt Nam nhận viện trợ lên tới hàng trăm triệu USD, sau đó trong giai đoạn 1986-1996 viện trợ không hoàn lại tiếp tục ở mức cao, có thời điểm chiếm gần 60% tổng viện trợ quốc tế. Nhưng quan trọng hơn con số là việc hợp tác đa phương đã mở đường cho tư duy hội nhập, cho phép Việt Nam tiếp cận tri thức và chuẩn mực quốc tế, chuẩn bị tâm thế chuyển từ “nhận giúp đỡ” sang “cùng giải quyết vấn đề chung”.
Từ vai trò thụ hưởng đến đối tác đa phương chủ động
Sự chuyển dịch vai trò của Việt Nam tại Liên hợp quốc không diễn ra một cách tự động; đó là lựa chọn chính trị nhất quán: coi trọng chủ nghĩa đa phương và hợp tác quốc tế như trụ cột đối ngoại. Khi đất nước bước vào đổi mới, rồi hội nhập sâu rộng, Việt Nam không còn hài lòng với vai trò "được hỗ trợ" mà chủ động bước vào các cơ chế, tranh thủ diễn đàn để bảo vệ lợi ích quốc gia bằng biện pháp hòa bình, đồng thời nhận trách nhiệm đóng góp toàn cầu. Việc tham gia ngày càng mạnh vào Đại hội đồng, các cơ quan chuyên môn, cùng thái độ xây dựng trong các cuộc thương lượng đã giúp Việt Nam từng bước tạo dấu ấn như một thành viên biết lắng nghe nhưng cũng biết nêu sáng kiến, một nước tôn trọng luật pháp quốc tế và hiểu rõ giá trị của vai trò đa phương trong xử lý các thách thức vượt khỏi biên giới quốc gia.
Tiếng nói Việt Nam trong bối cảnh thế giới nhiều bất ổn
Các khóa họp gần đây của Đại hội đồng Liên hợp quốc diễn ra trong bối cảnh xung đột kéo dài, biến đổi khí hậu, dịch bệnh và những hệ quả của công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo đang làm lung lay niềm tin vào hợp tác quốc tế. Chính vì vậy, cách Việt Nam lựa chọn tham gia không chỉ mang tính lễ nghi. Đại sứ Đỗ Hùng Việt nhấn mạnh, Liên hợp quốc vẫn là diễn đàn rộng lớn nhất để các nước duy trì đối thoại, xây dựng khuôn khổ hợp tác, xử lý thách thức toàn cầu; Việt Nam đi và phát biểu ở đó là để bảo vệ vai trò đa phương, chứ không đứng ngoài. Khi Tổng Bí thư, Chủ tịch nước tham dự phiên thảo luận cấp cao, thông điệp là rõ ràng: Việt Nam không chỉ hưởng lợi từ sân chơi chung, mà còn góp phần giữ sân chơi hoạt động, bảo vệ luật pháp quốc tế và khôi phục niềm tin vào hợp tác.
Từ đối tác phát triển đến nhà cộng tác cho các giải pháp toàn cầu
Điểm khác biệt của giai đoạn hiện nay là Liên hợp quốc không còn nhìn Việt Nam chủ yếu như một nước nhận viện trợ, mà như một đối tác có thể đồng kiến tạo giải pháp. Điều phối viên thường trú Pauline Tamesis nhấn mạnh Việt Nam ủng hộ "một hệ thống đa phương bình đẳng, công bằng với Liên hợp quốc ở vị trí trung tâm" và sẵn sàng là cầu nối cho đối thoại. Việc đăng cai lễ mở ký Công ước về chống tội phạm mạng, hay tham gia các chương trình chuyển đổi xanh, chuyển đổi số cho thấy Việt Nam bắt đầu đóng góp thực chất vào các khuôn khổ mới của hợp tác quốc tế. Nói cách khác, Việt Nam đang từ vai trò thụ hưởng chuyển sang góp phần định hình tương lai chung. Nếu giữ vững hướng đi này, dấu mốc 50 năm đồng hành sẽ không chỉ là kỷ niệm, mà là lời khẳng định vị thế mới: một thành viên trách nhiệm của hệ thống đa phương toàn cầu.
