Từ nhà máy xử lý rác Côn Đảo đến bước ngoặt bãi bỏ quyết định
Dự án nhà máy xử lý rác Côn Đảo là kế hoạch xây dựng một cơ sở đốt rác công suất 36–67 tấn/ngày trên diện tích rừng, từng được chấp thuận chủ trương đầu tư và chuyển đổi đất rừng đặc dụng nhưng nay đã bị bãi bỏ vì không còn phù hợp với yêu cầu pháp lý và bảo vệ môi trường hiện nay. Việc bãi bỏ không chỉ là động thái kỹ thuật về thủ tục hành chính; đó là tuyên bố chính trị rõ ràng rằng rác thải phải được xử lý mà không đánh đổi rừng nguyên sinh và đa dạng sinh học. UBND TP.HCM đã chính thức hủy hai quyết định chủ trương đầu tư nhà máy xử lý rác Côn Đảo do UBND tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu (cũ) ban hành, gồm Quyết định 3319 ngày 26.10.2022 và Quyết định 373 ngày 17.2.2025. Cùng chuỗi động thái đó, Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM trình khẩn đề nghị bãi bỏ Quyết định 3000 về chuyển mục đích sử dụng rừng đặc dụng để xây nhà máy. Nói thẳng: những văn bản từng mở đường cho chuyển đổi đất rừng đã mất tính chính danh.
Thanh tra nói gì và vì sao các quyết định bị coi là không còn phù hợp?
Lý do cốt lõi khiến các quyết định đầu tư và chuyển đổi đất rừng bị bãi bỏ là những sai sót trong việc tuân thủ pháp luật và đánh giá tác động lên rừng đặc dụng. Kết luận thanh tra TP.HCM đã chỉ ra thiếu sót về trình tự, thủ tục và thành phần hồ sơ trong quá trình tham mưu chuyển mục đích sử dụng rừng sang mục đích khác. Nói cách khác, quá trình lựa chọn vị trí và pháp lý cho nhà máy xử lý rác Côn Đảo đã vận hành trên nền tảng thủ tục lỏng lẻo. Chính quyền TP.HCM căn cứ vào kết luận thanh tra về việc chấp hành pháp luật trong thực hiện dự án để tuyên bố bãi bỏ hai quyết định chủ trương đầu tư, đồng thời áp dụng quy định cho phép hủy các văn bản hành chính khi "không còn phù hợp". Câu nói có thể trích lại là: "Việc bãi bỏ 2 quyết định này căn cứ vào kết luận của Thanh tra TPHCM… khi xét thấy không còn phù hợp." Đây là thông điệp mạnh về trách nhiệm giải trình trong các dự án chuyển đổi đất rừng.
Bảo vệ rừng đặc dụng: Từ sai lầm 1,92ha đến lựa chọn Bến Đầm – Hầm Đất
Dự án ban đầu định đặt nhà máy xử lý rác Côn Đảo trên 1,92ha rừng đặc dụng – nguyên sinh nằm trong Vườn quốc gia Côn Đảo, khu vực thuộc diện bảo vệ nghiêm ngặt. Các khảo sát độc lập cho thấy đây là rừng đa tầng tán, là nơi kiếm ăn của nhiều loài hoang dã nguy cấp, đặc hữu. Đặt một lò đốt rác ở đó sẽ cắt đứt 1,92ha khỏi hành lang đa dạng sinh học ven biển, gây phân mảnh rừng và phá hoại hệ sinh thái tự nhiên. Thanh tra TP.HCM vì thế kiến nghị phải lựa chọn vị trí phù hợp hơn, hạn chế tối đa tác động đến rừng tự nhiên Côn Đảo. Kết quả, phương án mới chuyển nhà máy về khu Bến Đầm – Hầm Đất với diện tích nghiên cứu khoảng 2,2ha, trên nền hầm đất đã khai thác, chủ yếu là cây bụi, cỏ dại và rừng thứ sinh chất lượng thấp. Quy hoạch hiện trạng cho thấy đây là rừng phòng hộ nằm ngoài quy hoạch lâm nghiệp đến năm 2030 và nếu đặt nhà máy trong thung lũng, kết hợp dải cây xanh 20–30m, tác động lên rừng đặc dụng gần như được triệt tiêu.
Chuyển đổi đất rừng và bài học chính sách từ Côn Đảo
Quyết định 3000 về chuyển mục đích rừng đặc dụng để xây nhà máy xử lý rác Côn Đảo chỉ tồn tại như một mắc xích phụ thuộc vào Quyết định 3319 về chủ trương đầu tư. Khi 3319 bị bãi bỏ, 3000 lập tức mất cơ sở, buộc Sở Nông nghiệp và Môi trường phải trình khẩn bãi bỏ. Bài học ở đây rất rõ: chính sách chuyển đổi đất rừng không thể đứng trên một dự án thiếu chuẩn pháp lý và đánh giá môi trường hời hợt. Ở tầm rộng hơn, vụ việc cho thấy một xu hướng chính sách đang hình thành: xử lý rác phải song hành với bảo vệ rừng đặc dụng, chứ không lấy rừng làm "giải pháp dễ nhất". Việc chuyển dự án về khu rừng phòng hộ chất lượng thấp ở Bến Đầm – Hầm Đất thể hiện sự ưu tiên bảo vệ rừng nguyên sinh, chấp nhận điều chỉnh, di dời quy hoạch đất dịch vụ cảng, dịch vụ công cộng và đất hỗn hợp để bảo đảm khoảng cách an toàn môi trường theo quy định xây dựng. Cách tiếp cận này đặt bảo tồn sinh thái ngang hàng với phát triển hạ tầng.
Tương lai nhà máy xử lý rác Côn Đảo và trách nhiệm của TP.HCM
Việc bãi bỏ quyết định đầu tư không có nghĩa là Côn Đảo có thể trì hoãn xử lý rác. Bãi rác hiện hữu tại Bãi Nhát vẫn là một điểm nóng về ô nhiễm, hình ảnh những đống rác chất đống sát bờ biển là lời nhắc về áp lực phải hành động. UBND TP.HCM đã giao Sở Tài chính chủ trì cùng các sở, ngành và UBND đặc khu Côn Đảo rà soát thủ tục dự án, xử lý dứt điểm phần ngân sách đã tạm ứng và sắp xếp lại quản lý quy hoạch, đất đai, môi trường trên địa bàn. Quan trọng hơn, UBND đặc khu Côn Đảo kiến nghị chuyển hình thức đầu tư sang sử dụng vốn đầu tư công từ ngân sách TP.HCM để bảo đảm tiến độ xử lý rác tồn đọng, thay vì tiếp tục vướng ở khâu lựa chọn nhà đầu tư. Kể từ khi Côn Đảo trở thành đặc khu trực thuộc TP.HCM, trách nhiệm của thành phố không chỉ là bãi bỏ những quyết định sai lầm, mà phải xây dựng một mô hình nhà máy xử lý rác Côn Đảo vừa hiệu quả, vừa tôn trọng rừng đặc dụng – để việc bảo vệ rừng không bị xem là cái cớ trì hoãn hạ tầng môi trường.
