Tuổi già, bệnh tật và câu trả lời bằng… một câu vọng cổ
Hiện tượng những nghệ sĩ cải lương lão thành vẫn kiên trì đứng trên sân khấu, hoặc cất tiếng hát sau tuổi 70 dù đối mặt bệnh tật và suy giảm sức khỏe, là minh chứng sinh động cho sức sống bền bỉ của cải lương truyền thống trong đời sống tinh thần Việt Nam đương đại, đồng thời phơi bày rõ cách xã hội đối xử với những người đã hiến trọn đời cho ánh đèn sân khấu. Ở tuổi gần trăm, tám mươi hay hơn bảy mươi, họ không chọn im lặng; họ trả lời cuộc đời bằng một câu vọng cổ, một trích đoạn tuồng, bằng việc tiếp tục hát khi lẽ ra chỉ nên nghỉ ngơi.
An dưỡng Thị Nghè: Nơi tuổi 99 vẫn còn tiếng ca vọng về
Trung tâm dưỡng lão Thị Nghè là “hậu trường cuối” của ít nhất 5 nghệ sĩ gạo cội: Mạc Can, Ngọc Đáng, Huỳnh Thanh Trà, Lam Sơn và Diệu Hiền. Khu A6 được đặt tên An dưỡng viên nghệ sĩ, yên tĩnh, nhiều cây xanh, mỗi người một phòng riêng, có giường, tủ, tivi, tủ lạnh, xe lăn và được hỗ trợ sinh hoạt, chăm sóc sức khỏe hằng ngày. Đó là điều kiện đáng mừng về mặt vật chất, nhưng nếu nghĩ thế là đủ thì chúng ta đang đánh đồng “sống” với “tồn tại”. Theo NSND Trịnh Kim Chi, việc đưa các nghệ sĩ lão thành về đây giúp yên tâm hơn về sức khỏe và y tế. Câu hỏi khó là: ngoài thuốc men, họ còn cần gì để không bị lãng quên cùng hào quang cũ?
Hình ảnh nghệ sĩ Ngọc Đáng 99 tuổi, ngồi xe lăn nhưng vẫn vui vẻ ca hát, được mừng thọ ngay trong trung tâm, là một lời nhắc về sức bền của người nghệ sĩ lẫn sức bền của cải lương truyền thống. Dù trí nhớ giảm sút, Diệu Hiền vẫn hát, trò chuyện, tươi tắn khi đồng nghiệp tới thăm. Hát sau tuổi 70, thậm chí gần 100, không còn là câu chuyện nghề nghiệp; đó là cách họ giữ nhân phẩm và căn cước của mình trong những năm tháng cuối đời.
Kim Lê Thủy: 76 tuổi, hai lần tai biến và giấc mơ quay lại sân khấu
Trong số các nghệ sĩ cải lương lão thành, câu chuyện của Kim Lê Thủy là một lát cắt xót xa nhưng kiêu hãnh. Từng là đào chánh của nhiều đoàn cải lương lớn, hát bên cạnh Minh Phụng, Hùng Cường, Ngọc Giàu, Bạch Tuyết, bà nay sống lặng lẽ trong một căn nhà chật hẹp, vừa đủ kê một chiếc giường. Tuổi già kéo theo hai lần tai biến, hàng loạt bệnh về thận, gan, tim mạch và dạ dày khiến bà thường xuyên mệt mỏi, phải dựa vào chồng trong sinh hoạt hằng ngày. Ở góc nhìn xã hội, đó là bức tranh buồn về sức khỏe nghệ sĩ; ở góc nhìn nghề, đó là cái giá lạnh lùng của ánh đèn tắt.
Thế nhưng, khi được đề nghị hát, bà lập tức chọn trích đoạn từ vở Xin một lần yêu nhau và cất tiếng một cách tròn vành, rõ chữ, mượt mà; ở tuổi 76, bà vẫn giữ được chất giọng, nhịp điệu và cách nhả chữ của người từng đứng sân khấu chuyên nghiệp. Bị “cầm chân” trên ghế, bà vẫn mơ ngày trở lại sân khấu, hát những làn điệu dân ca, vọng cổ để thỏa nỗi nhớ nghề. Đam mê hát sau tuổi 70 của bà không còn hướng đến danh vọng, mà là cuộc thương lượng riêng với thời gian: còn hát được là còn sống theo đúng nghĩa.
Tâm Tâm: Trở lại sau chấn thương sọ não và chọn hát như một cách sống đủ
Trái với cảnh an dưỡng, NSƯT Tâm Tâm là hình ảnh của một nghệ sĩ trung niên vẫn đang vận hành cả cuộc đời quanh sân khấu. Con gái soạn giả Hoàng Ngọc Ẩn, cô tiếp quản đoàn cải lương Phật giáo Thanh Nga sau khi cha mất, gánh trách nhiệm nối tiếp một dòng cải lương truyền thống riêng biệt. Năm 2013, cô bị cướp xô ngã đến mức chấn thương sọ não, biến cố đủ lớn để nhiều người tưởng cô không thể trở lại sân khấu. Việc một nghệ sĩ sân khấu bị chấn thương vùng đầu là đòn đánh thẳng vào trí nhớ, phản xạ, sự tự tin – những “cơ bắp” tinh thần của người làm nghề.
Nhưng với nghị lực cá nhân và sự động viên từ gia đình, đồng nghiệp, Tâm Tâm từng bước trở lại, tiếp tục nhận vai trên sân khấu Nhà hát Trần Hữu Trang – nơi cô gắn bó gần 20 năm và từ đó được trao danh hiệu NSƯT. Sức khỏe hiện đã ổn định, cho phép cô miệt mài tập luyện, đi hát phục vụ khán giả mà “không biết mỏi mệt”. Đoàn Thanh Nga hoạt động xã hội hóa, không ký lương tháng nên nghệ sĩ sống nhiều bằng “lộc” và lòng tin, chứ không phải sự bảo đảm tài chính. Khi Tâm Tâm nói: “Bao nhiêu năm qua tôi vẫn sống nhờ nghề hát… Khi mình biết đủ thì mọi thứ sẽ đủ”, đó không phải câu triết lý suông, mà là lựa chọn sống của một người từng đứng sát lằn ranh sinh tử.
Khi tiếng hát trở thành lời chất vấn xã hội
Điểm chung giữa các nghệ sĩ ở Thị Nghè, Kim Lê Thủy và Tâm Tâm là họ đều chọn hát sau tuổi 70, sau tai biến hay chấn thương sọ não, như một phản ứng không chịu khuất phục trước thời gian. Tiếng hát ấy không chỉ là niềm vui riêng, mà là lời chất vấn lặng lẽ dành cho xã hội: chúng ta đã trả ơn thế nào cho thế hệ nghệ sĩ cải lương lão thành, những người giữ ký ức tập thể về cải lương truyền thống?
Sự chăm sóc ở các trung tâm dưỡng lão, sự thăm hỏi của đồng nghiệp là cần, nhưng chưa đủ để bảo vệ sức khỏe nghệ sĩ theo đúng nghĩa. Họ cần nhiều hơn những chuyến thăm đột xuất: cần cơ chế để tiếp tục được hát trong điều kiện phù hợp, cần sân khấu nhỏ, buổi giao lưu, dự án ghi âm – nơi kinh nghiệm gần trăm năm đời hát không bị chôn vùi. Chừng nào những giọng ca ấy còn vang lên, cải lương truyền thống vẫn sống; và ngược lại, khi chúng ta để họ im lặng trong cô quạnh, đó cũng là lúc chúng ta chấp nhận cho một phần ký ức văn hóa bị lãng quên.
