Luật ngân sách hợp nhất: bước ngoặt phân cấp hay chỉ là kỹ thuật thể chế?
Phân cấp ngân sách cho các đô thị động lực là việc thiết kế lại cơ chế luật ngân sách hợp nhất để trao thêm quyền chủ động địa phương, chuyển từ quản lý ngân sách theo đầu vào sang quản lý ngân sách mục tiêu gắn với kết quả, đồng thời phân định rõ cách phân chia nguồn thu giữa Trung ương và địa phương nhằm tạo dư địa tài khóa cho Hà Nội, TP.HCM tăng tốc hạ tầng và tăng trưởng kinh tế. Ngày 19-8, tại các phiên thảo luận tổ, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đề xuất xây dựng dự án Luật Ngân sách nhà nước trên cơ sở hợp nhất Luật Ngân sách nhà nước và Luật Đầu tư công, nhấn mạnh yêu cầu thúc đẩy tăng trưởng hai con số và nâng hiệu quả hoạt động chính quyền địa phương hai cấp. Đây không chỉ là thao tác kỹ thuật luật mà là sự lựa chọn chính trị: hoặc tiếp tục chấp nhận điểm nghẽn thủ tục, hoặc dám trao thêm quyền và gắn chặt trách nhiệm cho địa phương.
Vì sao cần phân cấp ngân sách mạnh cho Hà Nội và TP.HCM?
Nếu không thay đổi cơ chế phân cấp ngân sách, Hà Nội và TP.HCM sẽ tiếp tục phải giải bài toán hạ tầng, ngập úng, ùn tắc giao thông với đôi tay bị trói bởi trần nguồn lực do Trung ương quyết định. Hai siêu đô thị này đóng vai trò đầu tàu kinh tế, đóng góp khoảng 40–50% tổng thu ngân sách nhưng tỉ lệ giữ lại lại thấp, khiến năng lực tự đầu tư các dự án liên vùng bị hạn chế. Theo Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn, để đạt mục tiêu tăng trưởng hai con số, tỷ lệ vốn đầu tư phải tăng từ khoảng 31–32% GDP hiện nay lên khoảng 40% GDP hằng năm. Câu hỏi đặt ra là: ai sẽ là động cơ tạo ra mức đầu tư đó nếu không phải chính các đô thị động lực? Một cơ chế phân cấp ngân sách mới chỉ có ý nghĩa nếu cho phép Hà Nội, TP.HCM giữ lại tỷ lệ đủ lớn và ổn định để chủ động cam kết các dự án PPP, các gói đầu tư hạ tầng dài hạn.
Từ quản lý đầu vào sang quản lý ngân sách mục tiêu gắn với kết quả
Điểm đáng chú ý nhất của dự án luật ngân sách hợp nhất là chuyển từ tư duy kiểm soát chứng từ đầu vào sang quản lý ngân sách mục tiêu dựa trên kết quả đầu ra. Thay vì chia nhỏ vốn tới từng danh mục, Trung ương dự kiến chỉ kiểm soát trần ngân sách và chỉ tiêu kết quả; các bộ, ngành, UBND cấp tỉnh phải chịu trách nhiệm toàn diện về hiệu quả chi tiêu trong phạm vi nguồn lực được giao. Việc giao vốn theo KPI biến phân cấp ngân sách thành phân cấp trách nhiệm: địa phương không thể đổ lỗi cho thủ tục nếu dự án chậm, chất lượng kém. Cùng với đó, việc linh hoạt hóa ranh giới giữa chi đầu tư phát triển và chi thường xuyên, cho phép dùng chi thường xuyên cho các nhiệm vụ mang tính đầu tư nhỏ như cải tạo, sửa chữa tài sản công hay mua sắm trang thiết bị, sẽ giúp ngân sách được sử dụng linh hoạt, tránh tình trạng “đầu tư hóa” chi thường xuyên và ngược lại.
Hoàn thiện cơ chế phân chia nguồn thu: mấu chốt để tăng quyền chủ động địa phương
Phân cấp ngân sách không thể thực chất nếu cơ chế phân chia nguồn thu giữa Trung ương và địa phương vẫn mơ hồ. Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện cơ chế phân chia, phân định rõ các khoản thu ngân sách Trung ương hưởng 100%, địa phương hưởng 100% và phần thu phân chia theo tỉ lệ phần trăm. Chính chương về tài chính ngân sách cho đô thị đặc thù được gợi mở sẽ là nơi thiết kế tỉ lệ điều tiết ổn định, ít nhất 10 năm, cho Hà Nội và TP.HCM để hai thành phố có thể chủ động cân đối nguồn lực và cam kết tài chính quốc tế dài hạn. Tuy vậy, như đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn nhắc, tăng quyền phải đi cùng kỷ luật: các cơ chế tăng thu, ứng trước, chuyển nguồn phải có giới hạn rõ ràng bằng con số, tránh “nới” trách nhiệm đi cùng “mở rộng” rủi ro tài khóa. Nếu luật chỉ giảm thủ tục mà không làm rõ điểm kiểm soát, phân cấp ngân sách sẽ biến thành phân tán trách nhiệm.
Kết luận: Quyền chủ động tài khóa là điều kiện để đô thị động lực bứt phá
Thảo luận ngày 19-8 đã cho thấy sự đồng thuận khá rõ: hợp nhất luật ngân sách và luật đầu tư công là bước đi tất yếu, nhưng thành công hay thất bại nằm ở mức độ phân cấp thực chất. Nếu Hà Nội, TP.HCM vẫn phải xin từng khoản chi, từng danh mục dự án, mọi mục tiêu tăng trưởng hai con số và cải thiện chỉ số ICOR chỉ còn là khẩu hiệu. Ngược lại, một cơ chế phân cấp ngân sách mới, dựa trên luật ngân sách hợp nhất, giao vốn theo KPI, phân chia nguồn thu minh bạch và ổn định, sẽ cho phép các đô thị động lực chủ động thiết kế tương lai hạ tầng và kinh tế của mình. Cốt lõi của cải cách lần này là chuyển câu hỏi từ “ngân sách đã chi bao nhiêu” sang “nguồn lực công đã tạo ra giá trị gì cho người dân và nền kinh tế”. Nếu luật mới trả lời được câu hỏi đó bằng các điều khoản rõ ràng, Hà Nội và TP.HCM sẽ có cơ hội bứt phá chứ không chỉ giữ vai trò “đầu tàu” trên giấy.
