Từ kho bãi rời rạc đến yêu cầu kết nối logistics vùng
Logistics hạ tầng Việt Nam là toàn bộ mạng lưới giao thông, cảng, kho bãi, trung tâm logistics và hạ tầng dữ liệu phục vụ lưu chuyển hàng hóa từ nơi sản xuất đến thị trường trong nước và quốc tế với chi phí, thời gian và chất lượng được tối ưu trong một chuỗi thống nhất.
Điểm tích cực không thể phủ nhận: mạng lưới giao thông, đầu mối vận tải, kho bãi và trung tâm logistics đã được đầu tư mạnh, tạo nền tảng tốt hơn cho sản xuất, lưu thông và xuất nhập khẩu hàng hóa. Nhưng sự phát triển này vẫn mang màu sắc “mạnh ai nấy làm”. Theo cơ quan quản lý, điểm nghẽn xuyên suốt của logistics hạ tầng Việt Nam không còn nằm ở thiếu công trình, mà nằm ở khả năng kết nối và tổ chức khai thác giữa các mắt xích. Khi hàng hóa từ nhà máy ra cảng vẫn chủ yếu đi đường bộ, đường sắt và đường thủy bị bỏ ngỏ, chi phí và rủi ro tắc nghẽn là cái giá phải trả cho quy hoạch rời rạc.
Diễn đàn Logistics Vùng tại Hải Phòng: Lời cảnh báo với tư duy cục bộ
Diễn đàn Logistics Vùng lần thứ VII diễn ra tại Hải Phòng với chủ đề “Kiến tạo không gian phát triển mới cho logistics Vùng Đồng bằng sông Hồng” đã trở thành tấm gương soi đúng những hạn chế hiện nay. Việc sự kiện thu hút đông đảo bộ, ngành, chuyên gia và doanh nghiệp cho thấy logistics đã được nhìn nhận như hạ tầng kinh tế chiến lược, chứ không còn là dịch vụ phụ trợ.
Điểm đáng chú ý là diễn đàn không bàn chung chung, mà xoáy vào giải pháp tháo gỡ điểm nghẽn hạ tầng, chi phí và kết nối đa phương thức vận tải. Chiến lược phát triển dịch vụ logistics thời kỳ 2025–2035, tầm nhìn đến 2050 đặt mục tiêu tăng trưởng ngành 12–15% mỗi năm và kéo chi phí logistics xuống khoảng 12–15% GDP – một mục tiêu chỉ khả thi nếu kết nối logistics vùng được tổ chức lại trên cơ sở dòng hàng thay vì ranh giới hành chính. Câu hỏi đặt ra sau diễn đàn: nếu từng địa phương vẫn duy trì tư duy “mỗi tỉnh một trung tâm lớn”, mọi cam kết giảm chi phí sẽ bị bào mòn bởi trùng lặp và lãng phí.
Bài học từ Bắc Ninh: Hệ sinh thái, không phải một cái cảng cạn
Bắc Ninh là minh chứng sống động cho cả tiềm năng lẫn mâu thuẫn trong logistics hạ tầng Việt Nam. Với tổng kim ngạch xuất nhập khẩu trên 130 tỷ USD chỉ trong 8 tháng, nguồn hàng công nghiệp của tỉnh đủ lớn và ổn định để làm “điểm tựa” cho các trung tâm logistics hiện đại. Định hướng của địa phương là xây dựng hệ thống logistics đa phương thức: gắn đường thủy với cảng cạn, hàng không, đường sắt liên vận quốc tế cùng mạng lưới vệ tinh phục vụ các khu công nghiệp.
Nhưng thực tế, vận tải đường bộ vẫn chiếm tỷ trọng áp đảo; đường thủy, đường sắt, vận tải đa phương thức chưa được khai thác tương xứng. Lợi thế vì thế không nằm ở một dự án đơn lẻ, mà ở khả năng hình thành hệ sinh thái logistics đa phương thức dựa trên nguồn hàng không chỉ của Bắc Ninh mà của cả vùng. Cách làm này gửi đi một thông điệp rõ ràng: nếu địa phương chỉ chăm chăm xây “cảng của mình” mà không thiết kế vai trò trong hệ thống logistics liên vùng, nguồn hàng sẽ tiếp tục bị dồn lên đường bộ và chi phí cạnh tranh sẽ mãi ở thế bất lợi.
Quy hoạch liên vùng Đồng bằng sông Hồng: Không thể “trăm hoa đua nở” trung tâm logistics
Một trong những nguy cơ lớn nhất hiện nay là xu hướng mỗi tỉnh tự lập quy hoạch trung tâm logistics theo địa giới, trong khi Luật Quy hoạch đưa nội dung này vào quy hoạch địa phương. Nếu không thay đổi tư duy, cả vùng Đồng bằng sông Hồng sẽ đứng trước kịch bản “trăm hoa đua nở” trung tâm logistics quốc gia, nhưng không cái nào vận hành hiệu quả. Cơ quan chuyên môn đã cảnh báo thẳng: không thể tỉnh nào cũng có trung tâm logistics quốc tế; quy hoạch phải dựa trên nhu cầu thị trường và luồng hàng để tránh đầu tư dàn trải, trùng lặp.
Điều đó đồng nghĩa quy hoạch vùng phải được thiết kế như một hệ thống logistics liên vùng, với phân công chức năng rõ ràng giữa các địa phương, cảng biển và cửa ngõ vận tải. Khi các tỉnh phối hợp về hạ tầng, kết nối, chia sẻ thông tin nguồn hàng, mục tiêu không chỉ là xây thêm công trình, mà là biến các trung tâm, doanh nghiệp thành mắt xích của một chuỗi cung ứng thống nhất liên tỉnh, liên vùng. Nếu tiếp tục quy hoạch theo lối “mạnh ai nấy làm”, Đồng bằng sông Hồng sẽ đánh mất cơ hội trở thành một cực logistics gắn kết, đủ sức cạnh tranh trong mạng lưới khu vực.
Tháo điểm nghẽn kết nối để nâng lợi thế cạnh tranh khu vực
Khi Phó Thủ tướng khẳng định logistics là bộ phận quan trọng cấu thành hạ tầng kinh tế quốc gia, thông điệp gửi đến địa phương và doanh nghiệp là rõ ràng: đầu tư hạ tầng không còn là cuộc đua công trình, mà là bài toán tổ chức dòng hàng. Các bên tham dự diễn đàn đã tập trung vào giải pháp tháo gỡ điểm nghẽn hạ tầng, chi phí và kết nối đa phương thức để nâng hiệu quả vận hành chuỗi cung ứng, đẩy nhanh chuyển đổi số và chuyển đổi xanh.
Mục tiêu của Chính phủ trong giai đoạn tới là hoàn thiện thể chế, phát triển hạ tầng giao thông kết nối và cải thiện môi trường đầu tư cho các dự án logistics dài hạn. Nhưng thể chế tốt sẽ vô nghĩa nếu địa phương không chủ động thiết kế kết nối logistics vùng theo dòng hàng: nâng vai trò đường sắt, đường thủy nội địa, giải bài toán chặng cuối giữa khu công nghiệp và trung tâm logistics, gắn trung tâm lớn với trục vận tải chính. Tháo được các điểm nghẽn logistics này, Việt Nam mới có thể thực sự giảm chi phí, nâng sức cạnh tranh của hàng hóa và chiếm vị trí xứng đáng trong mạng lưới logistics khu vực.
