Tự chủ công nghệ drone là gì và vì sao Việt Nam phải theo đuổi?
Tự chủ công nghệ drone là khả năng một quốc gia tự thiết kế, sản xuất và vận hành thiết bị bay không người lái dựa trên công nghệ lõi của mình, bao gồm khí động học, điều khiển bay, điện tử, vật liệu, động cơ và hệ thống truyền dẫn, qua đó giảm phụ thuộc vào linh kiện nhập khẩu, tăng an ninh quốc phòng và mở ra các ngành kinh tế mới dựa trên UAV. Muốn làm chủ bầu trời, Việt Nam không thể dừng ở lắp ráp kit ngoại mà phải sở hữu toàn bộ tri thức nằm trong con chip, bo mạch và thuật toán điều khiển. Đây không chỉ là câu chuyện kỹ thuật, mà là lựa chọn chiến lược: nếu tiếp tục phụ thuộc, chúng ta sẽ luôn đi sau và dễ bị tổn thương trước các rủi ro địa chính trị lẫn thương mại.
HTI UAS: Từ linh kiện Shopee đến thiết kế UAV độc lập
Hành trình của HTI UAS là minh chứng sống động cho cách một startup drone Việt đi từ "đồ mua trên mạng" đến thiết kế UAV độc lập. Khoảng 5 năm trước, nhóm kỹ sư trẻ của HTI, nhiều người xuất thân từ Học viện Kỹ thuật Quân sự, bắt đầu nghiên cứu UAV trong điều kiện thiếu thốn đủ bề, từ thiết bị đến kinh nghiệm và nguồn lực. Họ mua linh kiện từ các sàn thương mại, thậm chí cả Shopee, tháo ra nghiên cứu rồi thử nghiệm thủ công: đổ khuôn thạch cao, chuyển sang composite rồi nhôm, chấp nhận liên tiếp thất bại để đổi lấy kinh nghiệm. Sau khoảng ba năm, họ hoàn thiện phiên bản VT02 – cột mốc cho thấy nhóm đã vượt khỏi giai đoạn lắp ráp bộ phận có sẵn để làm chủ thiết kế và từng bước nội địa hóa các thành phần quan trọng.
Điểm đáng nói là HTI không dừng ở vỏ máy bay hay khung cơ khí. Họ lao vào những mảng khó nhất: hệ thống Flight Controller, công nghệ SMT cho sản xuất điện tử, phần mềm điều khiển bay và truyền dẫn. Giám đốc Tạ Ngọc Thanh thẳng thắn nói rằng đầu tư cho UAV hiện nay "như muối bỏ bể" và doanh nghiệp vẫn chưa thu được nguồn tài chính tương xứng. Nhưng đó là cái giá phải trả nếu Việt Nam muốn có UAV Việt Nam xuất khẩu chứ không chỉ nhập về sử dụng. Quan điểm ở đây rất rõ: hoặc làm chủ công nghệ drone, hoặc chấp nhận mãi đi sau và đối mặt nguy cơ bị khóa van công nghệ bất cứ lúc nào.
Realtime Robotics và Hera: Khi UAV Việt Nam xuất khẩu sang Mỹ
Nếu HTI UAS đại diện cho nỗ lực đi lên từ phòng lab trong nước, thì Realtime Robotics (RtR) cho thấy một con đường khác: mang tri thức từ Thung lũng Silicon về phục vụ hệ sinh thái startup drone Việt. Tiến sĩ Lương Việt Quốc, lớn lên từ xóm nghèo kênh Nhiêu Lộc – Thị Nghè, từng học bổng Fulbright và làm việc nhiều năm trong lĩnh vực robot, đã chọn rời môi trường nghiên cứu hiện đại để trở về khởi nghiệp UAV. Năm 2014, trước làn sóng công nghệ drone, ông lập một startup UAV tại San Francisco; ba năm sau mở RtR tại Việt Nam và trở thành người Việt đầu tiên được cấp phép sản xuất máy bay không người lái trong nước.
Sau nhiều năm "học việc" để hiểu từng bộ phận, công nghệ cần cho UAV, RtR cho ra đời UAV thế hệ 1, rồi tiếp tục phát triển mẫu drone Hera. Tại thời điểm ra mắt, Hera được giới chuyên môn đánh giá là dẫn đầu thế giới và chưa có đối thủ trực tiếp trong cùng phân khúc. Dưới sự dẫn dắt của TS. Lương Việt Quốc, RtR trở thành doanh nghiệp Việt đầu tiên xuất khẩu UAV sang Mỹ, bán sản phẩm cho quân đội Mỹ và xây dựng nhà máy sản xuất UAV tại Khu Công nghệ cao TP.HCM. Năm 2023, RtR ký hợp đồng cung cấp drone cho Rocky Mountain Unmanned Solutions, lô hàng đầu tiên đã đến tay lực lượng cảnh sát Mỹ và Hera tiếp tục xuất hiện trong các đơn hàng nước ngoài.
Từ phòng lab tới đồng ruộng và mặt trận: Hệ sinh thái drone lưỡng dụng
Điểm gặp nhau của HTI UAS và RtR là tầm nhìn về một hệ sinh thái drone chứ không chỉ vài chiếc UAV biểu diễn. Ông Tạ Ngọc Thanh nhấn mạnh rằng một doanh nghiệp có thể giỏi thiết kế hay phần mềm, nhưng để tạo ra hệ thống UAV hoàn chỉnh cần cả mạng lưới cơ khí, điện tử, vật liệu, động cơ và truyền dẫn; không ai có thể làm tất cả. HTI đang phối hợp với Đại học Quốc gia Hà Nội và doanh nghiệp cơ khí để phát triển động cơ riêng, đồng thời hướng tới xây dựng nhà máy và khu sản xuất chuyên nghiệp, chuyên môn hóa từng công đoạn chế tạo UAV. Đó là bước chuyển từ xưởng thủ công sang nền công nghiệp drone thực thụ.
Realtime Robotics thì định nghĩa rõ sứ mệnh: "Drone innovations to advance humanity" – sáng chế drone để phụng sự con người. Công ty phát triển giải pháp drone cho nông nghiệp, năng lượng sạch, phòng cháy chữa cháy, cứu hộ cứu nạn, bảo vệ môi trường và xây dựng xã hội an toàn; song song là các giải pháp phục vụ lĩnh vực quân sự để bảo vệ chủ quyền lãnh thổ. Đó chính là bản chất lưỡng dụng của công nghệ UAV. Thực tế, UAV đã và đang giúp phun thuốc, theo dõi cây trồng trong nông nghiệp, cũng như hỗ trợ vận chuyển vật tư, hàng hóa nhỏ ở những vùng địa hình phức tạp nơi phương tiện truyền thống khó tiếp cận. Khi những giải pháp này trưởng thành, lợi ích không chỉ dừng ở quân đội hay ngành quay phim, mà chạm đến nông dân, lực lượng cứu hộ và từng đô thị.
Làm chủ bầu trời: Tự chủ công nghệ lõi hay chấp nhận đi sau?
Câu hỏi chiến lược đặt ra cho Việt Nam không còn là "có nên" phát triển drone hay không, mà là "muốn phụ thuộc hay muốn làm chủ". HTI UAS và Realtime Robotics gửi cùng một thông điệp: nếu không làm chủ công nghệ lõi – từ Flight Controller, phần mềm điều khiển bay, điện tử, SMT đến động cơ – Việt Nam sẽ mãi đi sau và dễ bị tổn thương khi phụ thuộc vào thiết bị nước ngoài. Ngược lại, khi đã có UAV Việt Nam xuất khẩu, được quân đội và cảnh sát các nước sử dụng, chúng ta không chỉ có thêm ngành công nghiệp mới mà còn nâng vị thế trong chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu.
Tất nhiên, hành trình này không dành cho những người nóng vội. HTI chấp nhận đầu tư nhiều năm mà "chưa thu về đồng nào"; RtR dành ba năm đầu chỉ để "học việc" về UAV. Nhưng đó chính là khoản học phí bắt buộc để xây dựng năng lực thiết kế UAV độc lập, để các startup drone Việt không chỉ lắp ráp mà dám định chuẩn thế hệ sản phẩm mới. Bước tiếp theo rõ ràng: mở rộng nhà máy, hoàn thiện chuỗi cung ứng nội địa, nhắm tới thị trường châu Âu và khu vực. Nếu có chính sách phù hợp và sự kiên nhẫn, Việt Nam hoàn toàn có thể đi từ người mua linh kiện trên Shopee đến quốc gia tự tin làm chủ bầu trời của mình.
