Thành phố trực thuộc Trung ương: bước nhảy thể chế cho Quảng Ninh và Bắc Ninh
Việc Quốc hội xem xét thành lập thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh trên cơ sở giữ nguyên hiện trạng diện tích tự nhiên, dân số và đơn vị hành chính của hai tỉnh là một bước nhảy thể chế quan trọng, nhằm đưa hai địa phương có vai trò đặc biệt trong vùng đồng bằng sông Hồng trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, tạo thêm cực tăng trưởng mới và nâng cấp cạnh tranh kinh tế cho toàn khu vực phía Bắc.
Ngày 6/8, Chính phủ đã trình Quốc hội quyết định việc thành lập thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh trên cơ sở nguyên trạng hai tỉnh hiện nay. Quan điểm rõ ràng ở đây là: thể chế phải theo kịp thực tiễn phát triển, không để các đầu tàu kinh tế bị "gò" trong khung tỉnh khi quy mô đã vượt xa nhiều địa phương khác. Chính phủ khẳng định hai tỉnh đã bảo đảm đầy đủ 5/5 điều kiện theo Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025 và đạt 7/7 tiêu chuẩn thành phố trực thuộc Trung ương theo Nghị quyết 112/2025/UBTVQH15. Đây không phải động thái danh xưng, mà là bước đi có tính toán để tái thiết không gian phát triển phía Bắc.
Quảng Ninh thành phố trực thuộc: từ cực kinh tế biển đến trung tâm logistics và du lịch
Quảng Ninh bước lên mô hình thành phố trực thuộc Trung ương gần như là điều tất yếu nếu nhìn vào những gì địa phương này đã xây. Với vị trí chiến lược về kinh tế – xã hội, quốc phòng, an ninh và là tỉnh duy nhất có cả biên giới bộ lẫn biển với Trung Quốc, Quảng Ninh đã vận hành như một cực kinh tế biển từ lâu. Hệ thống hạ tầng giao thông được đầu tư đồng bộ, hiện đại, kết nối đường bộ, đường biển, đường hàng không, tạo nền cho kinh tế cửa khẩu, logistics và thương mại quốc tế.
Theo Bộ trưởng Nội vụ Nguyễn Tiến Hải, năm 2025 Quảng Ninh đóng góp 2,87% quy mô GRDP cả nước và 9,4% GRDP vùng đồng bằng sông Hồng, cùng 4,1% tăng trưởng của cả nước. Thành phố Quảng Ninh sẽ được thành lập trên cơ sở nguyên trạng tỉnh, diện tích 6.231,27 km², dân số 1.523.400 người, với 54 đơn vị hành chính cấp xã (30 phường, 22 xã, 2 đặc khu). Việc nâng cấp hành chính có ý nghĩa: nó đặt Quảng Ninh ngang hàng với các trung tâm lớn về quyền hạn, ngân sách và cơ chế, từ đó đẩy mạnh mục tiêu trở thành trung tâm kinh tế biển hiện đại, trung tâm du lịch quốc gia mang tầm quốc tế, đô thị xanh, thông minh, thích ứng biến đổi khí hậu.
Bắc Ninh nâng cấp hành chính: từ "thủ phủ công nghiệp" thành cực tăng trưởng vùng
Nếu Quảng Ninh là cực kinh tế biển, Bắc Ninh lại là điển hình của một "thủ phủ công nghiệp" cần khung thể chế tương xứng. Nằm ở cửa ngõ phía Đông Bắc Hà Nội, trên hành lang kinh tế kết nối ASEAN với thị trường Trung Quốc, Bắc Ninh đã trở thành điểm tụ của công nghiệp chế biến, chế tạo và chuỗi cung ứng toàn cầu. Hệ thống giao thông đa phương thức đang hoàn thiện với cao tốc Hà Nội – Lạng Sơn, Cảng hàng không quốc tế Gia Bình cùng đường bộ, đường sắt tốc độ cao kết nối Thủ đô và hệ thống logistics hiện đại.
Theo số liệu được trình Quốc hội, năm 2025 Bắc Ninh có quy mô kinh tế đứng thứ 5 cả nước, thứ 3 vùng đồng bằng sông Hồng; chiếm 4,1% GDP cả nước và 13,6% GDP vùng, tốc độ tăng trưởng đạt 10,27%. Thành phố Bắc Ninh sẽ được thành lập trên nguyên trạng tỉnh, diện tích 4.713,75 km², dân số 3.989.623 người, với 99 đơn vị hành chính cấp xã (45 phường, 54 xã). Việc Bắc Ninh nâng cấp hành chính không chỉ mang ý nghĩa chính trị – pháp lý, mà còn là cách Nhà nước ghi nhận vai trò của một cực tăng trưởng công nghiệp mới, tạo thêm "đầu tàu" cho phát triển kinh tế phía Bắc, giảm tải áp lực tập trung vào Hà Nội.
Hai cực tăng trưởng mới cho phát triển kinh tế phía Bắc
Điểm đáng chú ý nhất trong đề án là Chính phủ không nhìn riêng lẻ từng địa phương, mà định vị Quảng Ninh và Bắc Ninh như hai cực tăng trưởng mới của vùng. Một bên là trung tâm kinh tế biển, cửa khẩu, du lịch, logistics; bên kia là trung tâm công nghiệp chế biến – chế tạo, logistics hàng không, hành lang kết nối ASEAN – Trung Quốc. Khi cùng trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, bộ đôi này có thể tạo vùng lực phát triển mới cho kinh tế phía Bắc, bổ sung cho Hà Nội, Hải Phòng thay vì phụ thuộc vào một vài đô thị lớn.
Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đề nghị chính quyền hai địa phương tập trung nguồn lực để phát triển thành các cực tăng trưởng kinh tế, kiện toàn bộ máy theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả, đồng thời phát triển toàn diện văn hóa, xã hội và nâng cao chất lượng sống của người dân. Đây là yêu cầu thẳng thắn: nâng cấp địa vị hành chính chỉ là điều kiện cần, điều kiện đủ sẽ đến từ khả năng chuyển hóa ưu thế địa chính trị, hạ tầng, công nghiệp, dịch vụ thành năng suất và thu nhập tốt hơn cho khu vực, tạo hiệu ứng lan tỏa sang các tỉnh lân cận trong vùng đồng bằng sông Hồng.
Thời điểm chuyển đổi và thách thức mô hình chính quyền đô thị
Theo cơ quan thẩm tra, Nghị quyết thành lập thành phố Quảng Ninh dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/9 và Nghị quyết thành lập thành phố Bắc Ninh từ ngày 20/9, mở ra giai đoạn vận hành theo mô hình mới. Chính phủ đề xuất giữ nguyên tổ chức bộ máy, đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức trong thời gian đầu; việc sắp xếp, kiện toàn sẽ thực hiện dần để phù hợp mô hình chính quyền đô thị. Cách tiếp cận này giúp tránh cú sốc tổ chức, nhưng đồng thời đặt ra áp lực phải thiết kế lại quy trình quản lý theo tiêu chuẩn một thành phố trực thuộc Trung ương.
Trong ngắn hạn, việc giữ nguyên trụ sở, tài sản công hiện có sẽ tạo sự ổn định cần thiết cho giai đoạn chuyển đổi. Tuy nhiên, về dài hạn, cả Quảng Ninh và Bắc Ninh sẽ phải tự chứng minh rằng mô hình mới không chỉ là “nâng biển số”, mà tạo ra cải thiện rõ rệt về khả năng điều phối vùng, chất lượng quy hoạch, quản trị đô thị và phúc lợi người dân. Nếu làm được điều đó, hai thành phố trực thuộc Trung ương mới sẽ trở thành ví dụ thuyết phục cho cách dùng cải cách hành chính như một công cụ thúc đẩy phát triển kinh tế phía Bắc một cách có kiểm soát và bền vững.
