Định nghĩa cơ hội mới: xuất khẩu thực phẩm Bắc Mỹ là gì và vì sao đang nóng lên?
Xuất khẩu thực phẩm Bắc Mỹ là hoạt động đưa các sản phẩm thực phẩm, đồ ăn chế biến và thủy sản của Việt Nam sang thị trường Mỹ và các nước trong khu vực Bắc Mỹ, nơi có sức mua lớn, yêu cầu khắt khe về chất lượng, truy xuất nguồn gốc, lao động và môi trường, vì vậy chỉ những doanh nghiệp đủ năng lực chuẩn hóa và nâng cấp chuỗi giá trị mới có thể khai thác bền vững cơ hội này lâu dài.
Tâm điểm hiện nay là cú bứt tốc tăng trưởng xuất khẩu đồ ăn sang Bắc Mỹ ở mức 45% lên hơn 100 triệu USD, với một doanh nghiệp niêm yết ghi nhận lợi nhuận nửa đầu năm tăng tới 2,4 lần nhờ thị trường này. Diễn biến này cho thấy Bắc Mỹ đang trở thành động cơ lợi nhuận chứ không chỉ là “điểm đến danh tiếng”. Tuy nhiên, cùng lúc đó, Mỹ đã bắt đầu áp thuế bổ sung theo Mục 301 với mức 12,5% đối với nhiều mặt hàng từ Việt Nam liên quan đến kiểm soát lao động cưỡng bức. Điều này biến cơ hội thành phép thử sức chịu đựng về chi phí và năng lực tuân thủ của doanh nghiệp Việt.
Minh Phú: Bức tranh thu nhỏ của tăng trưởng xuất khẩu Việt vào Bắc Mỹ
Không phải ngẫu nhiên mà xuất khẩu thực phẩm Bắc Mỹ được nhắc đến như “động cơ mới” của tăng trưởng xuất khẩu Việt. Câu chuyện của một tập đoàn thủy sản lớn cho thấy rõ điều đó: doanh thu thuần 6 tháng đầu năm tăng 16,8%, nhưng lợi nhuận gộp lại tăng gần 69%, nhờ dịch chuyển mạnh sang nhóm sản phẩm giá trị gia tăng cao, có biên lợi nhuận vượt trội so với hàng thông thường.
Đáng chú ý hơn, Bắc Mỹ là thị trường lớn nhất của doanh nghiệp này, chiếm khoảng 37,5% doanh thu và tăng trưởng tới 44,5% so với cùng kỳ. Đây là minh chứng sống động cho luận điểm: muốn hưởng lợi từ tăng trưởng xuất khẩu Việt, doanh nghiệp không thể chỉ bán khối lượng, mà phải nâng tầm sản phẩm và chủ động tái cơ cấu thị trường. Tuy vậy, mặt trái cũng đã lộ diện khi hàng tồn kho tăng trên 25% và các khoản vay ngắn hạn phình lên hơn 30%, kéo theo chi phí lãi vay tăng mạnh. Bài học ở đây là: tăng trưởng nhờ xuất khẩu sang Bắc Mỹ có thể rất hấp dẫn, nhưng nếu quản trị vốn và chuỗi cung ứng không kịp thích ứng, lợi nhuận sẽ bị bào mòn nhanh chóng.
Tôm, cá ngừ và sự dịch chuyển động lực tăng trưởng xuất khẩu Việt
Trong bức tranh tăng trưởng xuất khẩu Việt, thủy sản tiếp tục là ngành tiên phong, nhưng động lực đang dịch chuyển mạnh mẽ. Với tôm, các thị trường lớn như Trung Quốc, Nhật Bản hay Australia ghi nhận mức tăng trưởng tích cực, trong khi Mỹ lại giảm hai chữ số về kim ngạch trong 7 tháng đầu năm, dù hai tháng gần đây đã có dấu hiệu hồi phục với mức tăng 32% rồi 7,3% liên tiếp trong tháng 6 và 7. Điều này cho thấy Mỹ không còn là “cỗ máy tăng trưởng” duy nhất mà trở thành thị trường khó tính, đòi hỏi chiến lược tinh chỉnh sản phẩm và giá trị gia tăng dài hạn.
Cá ngừ cũng kể một câu chuyện tương tự nhưng với sắc thái lạc quan hơn. Sau nửa đầu năm suy giảm, xuất khẩu cá ngừ đã phục hồi trong tháng 7 với mức tăng 30%, đưa toàn ngành trở lại vùng tăng trưởng. Mỹ vẫn là thị trường chi phối, khi xuất khẩu cá ngừ sang đây trong tháng 7 tăng hơn 80%, đóng góp 39,3% tổng kim ngạch 7 tháng. Câu nói có thể trích dẫn ở đây là: “Xuất khẩu sang thị trường này trong tháng 7 đạt 37,6 triệu USD, tăng hơn 80% so với cùng kỳ, đưa tổng kim ngạch 7 tháng lên 213,6 triệu USD và chiếm 39,3% tổng xuất khẩu cá ngừ”. Nhìn rộng ra, tăng trưởng xuất khẩu Việt đang nghiêng dần sang các sản phẩm thủy sản chế biến, đáp ứng tiêu chuẩn bền vững và truy xuất nguồn gốc, thay vì chỉ dựa vào nguyên liệu giá rẻ.
Thuế Mục 301 và thách thức tuân thủ: cuộc chơi không dành cho doanh nghiệp yếu
Nếu xem xuất khẩu thực phẩm sang Bắc Mỹ là “miếng bánh ngon”, thì thuế Mục 301 của Mỹ là lớp vỏ cứng mà doanh nghiệp Việt buộc phải phá vỡ. Từ ngày 23/7, Mỹ chính thức thực thi biện pháp theo Mục 301 với các nền kinh tế liên quan đến kiểm soát hàng hóa sản xuất bằng lao động cưỡng bức, trong đó Việt Nam thuộc nhóm chịu thuế bổ sung 12,5% với phần lớn hàng hóa không được miễn. Nói cách khác, chỉ những doanh nghiệp đủ sức đáp ứng tiêu chuẩn lao động, minh bạch chuỗi cung ứng, và có dư địa biên lợi nhuận để “chịu đòn” thuế mới trụ vững.
Tin tốt là nhiều doanh nghiệp thủy sản đã chủ động đi trước một bước với việc áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế về khai thác bền vững, chống khai thác bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU), cùng các chứng nhận quốc tế khác. Đây không chỉ là động thái đối phó, mà là nền tảng để xây dựng lợi thế cạnh tranh dài hạn tại thị trường Mỹ và Canada. Tuy vậy, chi phí tuân thủ, đầu tư hệ thống quản trị và kiểm soát chất lượng sẽ làm gia tăng áp lực vốn, vốn đã thể hiện ở bức tranh tồn kho và vay nợ tăng cao của một số doanh nghiệp xuất khẩu lớn.
Cơ hội cho doanh nghiệp Việt: chọn cuộc chơi giá trị hay chấp nhận bị gạt ra bên lề
Nhìn toàn cảnh, tăng trưởng xuất khẩu thực phẩm sang Bắc Mỹ, cùng với tín hiệu phục hồi ở các ngành tôm và cá ngừ, đang mở ra một “cửa sổ vàng” cho tăng trưởng xuất khẩu Việt. Một mặt, các doanh nghiệp có khả năng chuyển dịch sang sản phẩm giá trị gia tăng, đa dạng hóa thị trường và tuân thủ chuẩn quốc tế đang thu về lợi nhuận bứt phá, như trường hợp doanh nghiệp thủy sản có lợi nhuận sau thuế tăng 139% nhờ Bắc Mỹ. Mặt khác, những đơn vị vẫn đi theo lối mòn hàng giá rẻ, biên lợi nhuận mỏng, phụ thuộc một vài thị trường, sẽ ngày càng khó tồn tại trước sức ép thuế, chi phí vốn và tiêu chuẩn ngày càng cao.
Vì vậy, câu hỏi không còn là “có nên xuất khẩu sang Bắc Mỹ hay không”, mà là “doanh nghiệp Việt có dám tái cấu trúc để phù hợp với cuộc chơi mới hay không”. Bắc Mỹ sẽ tiếp tục là thước đo năng lực thực sự của ngành thực phẩm và thủy sản Việt Nam: từ chất lượng sản phẩm, quản trị chuỗi cung ứng, trách nhiệm xã hội đến sức khỏe tài chính. Ai coi đây là động lực để nâng cấp mình sẽ tìm thấy biên lợi nhuận bền vững; ai coi đây chỉ là cơ hội bán hàng ngắn hạn sẽ sớm bị đào thải khỏi dòng chảy tăng trưởng xuất khẩu Việt.
