Phút đầu tiên tỉnh dậy sau đột quỵ: não còn làm việc tới đâu?
Tỉnh dậy sau đột quỵ là giai đoạn vài phút đến vài giờ đầu sau khi người bệnh thoát hôn mê hoặc rối loạn ý thức, trong đó não bộ vừa chịu tổn thương cấp nhưng vẫn cố gắng duy trì những chức năng sống còn như ngôn ngữ, ghi nhớ, vận động, cảm xúc và khả năng ra quyết định, qua đó bộc lộ mức độ phục hồi sau đột quỵ và hiệu quả của can thiệp kịp thời. Trong khoảnh khắc này, mọi phản ứng – từ việc bệnh nhân hiểu mình đang ở đâu, nhận ra người thân, cho tới cầm bút viết vài chữ – đều là “bài kiểm tra sống” về những vùng não còn hoạt động. Tôi cho rằng chính thời khắc tỉnh lại ấy, chứ không phải hình chụp MRI, mới cho chúng ta thấy rõ sức bật thần kinh của từng người sau can thiệp lấy huyết khối hoặc dùng thuốc tiêu sợi huyết.
Người đàn ông 45 tuổi: tỉnh lại là nghĩ đến… bàn giao công việc
Nam bệnh nhân 45 tuổi bị đột quỵ não do tắc mạch não lớn, nhập viện trong tình trạng hôn mê. Nhờ được đưa đến bệnh viện trong giờ vàng đột quỵ, anh được can thiệp lấy huyết khối cơ học, tái thông mạch máu não bị tắc và ca can thiệp thành công. Điều đáng chú ý không phải chỉ số kỹ thuật, mà là phản ứng con người: khi vừa tỉnh lại, còn chưa rút ống thở, anh lập tức tìm giấy bút để viết lời dặn vợ xin phép cơ quan và bàn giao nhiệm vụ cho ngày hôm sau. Đó không chỉ là ý thức trách nhiệm, mà còn là bằng chứng não bộ giữ được khả năng ngôn ngữ, lập kế hoạch và ghi nhớ – những chức năng cao cấp thường bị tổn thương nặng sau đột quỵ não. Theo tôi, cảnh tượng vài nét chữ nguệch ngoạc ấy mạnh mẽ hơn mọi biểu đồ: nó cho thấy phục hồi sau đột quỵ có thể bắt đầu ngay phút đầu tỉnh lại, nếu mạch máu não được mở kịp thời trong khung giờ vàng đột quỵ.
Nữ du khách Mỹ 43 tuổi: tranh thủ giờ vàng để lấy lại cánh tay
Nữ du khách người Mỹ 43 tuổi đang tham quan thì tay trái đột ngột yếu liệt, mất sức cơ, không thể giữ nổi chiếc điện thoại. Hướng dẫn viên nhận ra nguy cơ đột quỵ và đưa cô đến cơ sở có đơn vị đột quỵ chuyên sâu trong thời gian vàng điều trị. Thách thức là cô từng phẫu thuật nội soi cắt một phần tử cung hơn một tháng trước, nên nguy cơ chảy máu khi dùng thuốc tiêu sợi huyết rTPA không thể xem nhẹ. Sau hội chẩn, bác sĩ chấp nhận rủi ro có tính toán và quyết định dùng rTPA để tận dụng thời gian vàng. Kết quả, sức cơ tay trái hồi phục gần như hoàn toàn trong chưa đầy 24 giờ, cô có thể tự cầm nắm và sử dụng điện thoại, rồi xuất viện sau 3 ngày điều trị nội trú với kế hoạch tầm soát nguyên nhân và dự phòng tái phát. Ở đây, tôi thấy rõ một thông điệp: nếu muốn phục hồi nhanh sau đột quỵ, bạn không được chờ xem có đỡ không; bạn phải chạy đua với từng phút.
Giờ vàng, can thiệp sớm và giới hạn của phép màu thần kinh
Hai câu chuyện trên không phải phép màu ngẫu nhiên mà là phần thưởng cho việc đến viện trong giờ vàng đột quỵ và được can thiệp sớm. Việt Nam ghi nhận khoảng 200.000 ca đột quỵ mỗi năm và đột quỵ là nguyên nhân thường gặp thứ hai gây tử vong; trong số người sống sót, tỷ lệ khuyết tật ở mức cao. Đột quỵ não có thể đe dọa tính mạng và dẫn đến tàn tật vĩnh viễn. Cơ hội dùng thuốc tiêu sợi huyết chỉ có 4,5 giờ từ khi khởi phát, còn can thiệp lấy huyết khối thường nằm trong 6 giờ đầu, một số trường hợp đặc biệt có thể tới 24 giờ. Như các bác sĩ nhấn mạnh: thời gian là não, đến càng sớm thì tỷ lệ điều trị thành công càng cao. Theo tôi, điều khó chấp nhận nhất không phải là não tổn thương quá nặng, mà là chúng ta đánh mất cơ hội cứu não chỉ vì chần chừ hoặc sơ cứu sai.
Tỉnh dậy sau đột quỵ: chúng ta cần chuẩn bị điều gì từ hôm nay?
Hai bệnh nhân – một người Việt 45 tuổi, một nữ du khách 43 tuổi – đều cho thấy đột quỵ có thể xảy ra ở nhiều lứa tuổi, kể cả người trẻ. Câu hỏi không phải là “liệu tôi có bị không”, mà là “khi nó xảy ra, tôi và người bên cạnh sẽ làm gì trong 5 phút đầu?”. Khi xuất hiện các dấu hiệu đột ngột như yếu liệt tay chân, méo miệng, nói khó hoặc rối loạn ý thức, cần đưa người bệnh đến cơ sở có khả năng cấp cứu và điều trị đột quỵ để được xử trí kịp thời, hạn chế tổn thương não và di chứng. Theo tôi, mỗi gia đình nên mặc định một nguyên tắc: không tự cho thuốc, không chờ đợi, chỉ gọi cấp cứu và đi thẳng bệnh viện có đơn vị đột quỵ. Bởi nếu làm đúng, khoảnh khắc tỉnh dậy sau đột quỵ có thể không phải là lúc đối diện tàn phế, mà là điểm khởi đầu của một hành trình phục hồi sau đột quỵ đầy hy vọng.
