Siêu El Niño: từ cảnh báo khí tượng đến nguy cơ khủng hoảng nước khu vực
Siêu El Niño là giai đoạn hiện tượng El Niño đạt cường độ rất mạnh, khiến nhiệt độ mặt nước biển vùng trung tâm Thái Bình Dương tăng bất thường, làm đảo lộn mưa, nhiệt độ, dòng chảy sông và chu trình nước, từ đó kéo theo hạn hán, nắng nóng, xâm nhập mặn và các cú sốc về lương thực, năng lượng ở nhiều quốc gia cùng lúc. ENSO hiện đang ở pha El Niño với chuẩn sai nhiệt độ mặt nước biển khu vực NINO3.4 đạt +1,8°C so với trung bình nhiều năm, và các nhà khí tượng dự báo El Niño sẽ duy trì ở cường độ mạnh đến rất mạnh trong những tháng cuối năm với xác suất đạt mức rất mạnh lên tới 93%. Dự báo, từ tháng 9 đến 11, El Niño tiếp tục giữ cường độ mạnh đến rất mạnh – được gọi là siêu El Niño – và khả năng kéo dài cường độ rất mạnh đến tháng 2 với xác suất khoảng 70%.
Vấn đề không chỉ là thời tiết nóng hơn vài độ. Trong 30 ngày gần đây, nhiệt độ trung bình trên cả nước đã cao hơn trung bình nhiều năm từ 0,5–1°C, riêng duyên hải Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ cao hơn 1–1,5°C, trong khi một số trạm khí tượng ghi nhận mức nhiệt ngày vượt giá trị lịch sử cùng kỳ. Nắng nóng gia tăng, mưa lại giảm 10–40% ở nhiều vùng trong các tháng tới, đặt nền móng cho một chu kỳ hạn hán – mặn xâm – thiếu nước mùa khô mới. Đông Nam Á được xem là một trong những khu vực chịu tác động rõ nhất; hạn hán được dự báo sẽ xuất hiện đồng thời tại Indonesia, Malaysia, Philippines, Thái Lan, Myanmar, Timor-Leste và Papua New Guinea. Điều này khiến khủng hoảng nước Đông Nam Á không còn là kịch bản xa vời mà là rủi ro cận kề, có thể chồng lấn lên các cú sốc kinh tế, lương thực và năng lượng.
Việt Nam trên tuyến đầu: thiếu nước sinh hoạt, lúa, tôm và hệ thống điện cùng bị siết
Việt Nam đang đứng ngay trước một vòng xoáy khủng hoảng nước nếu coi siêu El Niño chỉ là câu chuyện khí tượng. Theo kịch bản rủi ro rất cao, mưa giảm, nắng nóng tăng cùng xâm nhập mặn ở đồng bằng sông Cửu Long sẽ khiến nguồn nước sinh hoạt và sản xuất ở vựa lúa quan trọng nhất cả nước bị thiếu hụt nghiêm trọng. Ước tính có khoảng 107.000 hộ dân có nguy cơ thiếu nước sinh hoạt, tập trung ở Cà Mau (43.000 hộ), Vĩnh Long (28.500 hộ), An Giang (24.400 hộ) và Cần Thơ (11.300 hộ), trong đó 18.600 hộ bị ảnh hưởng trực tiếp từ các công trình cấp nước tập trung. Đây không chỉ là số liệu thống kê khô khan mà là cảnh báo cho một cuộc khủng hoảng nước sinh hoạt nếu không có phương án cấp nước thay thế và phân phối linh hoạt.
Tác động lên nông nghiệp còn sâu hơn. Chỉ riêng vụ lúa đông xuân, nguy cơ ảnh hưởng được dự báo ở mức 85.800 ha, trong đó Tây Ninh khoảng 1.800 ha, Đồng Tháp 20.000 ha, Vĩnh Long 12.000 ha, Cần Thơ 22.000 ha và Cà Mau 30.000 ha. Bên cạnh đó, khoảng 120.000 ha lúa – tôm dựa chủ yếu vào nước mưa sẽ bị đe dọa, riêng An Giang 80.000 ha và Cà Mau 40.000 ha. Đáng lo hơn, khô hạn và xâm nhập mặn ở đồng bằng sông Cửu Long có thể bắt đầu ngay từ cuối tháng 12 và đạt cao điểm trong giai đoạn tháng 1–4; mức độ được dự báo tương đương mùa khô 2019–2020 về mặn và giai đoạn El Niño mạnh 2014–2016 về hạn hán. Nếu để kịch bản này diễn ra mà không có điều chỉnh sản xuất và chuyển đổi mùa vụ, an ninh lương thực khu vực sẽ bị kẹp giữa sụt giảm sản lượng lúa, tôm và áp lực giá tăng.
Trong khi đó, hệ thống điện – vốn là “hệ tuần hoàn” của nền kinh tế – lại bị tác động hai chiều. Hơn ba thập niên qua, mô hình phát triển tập trung với vai trò nòng cốt của EVN đã giúp Việt Nam chuyển từ trạng thái thường xuyên thiếu điện thành hệ thống điện thuộc nhóm hàng đầu khu vực. Nhưng hiện nay, phụ tải tiếp tục tăng nhanh: ngày 15/5, sản lượng điện toàn quốc đạt khoảng 1,152 tỷ kWh, còn công suất cực đại đạt 58.103 MW vào ngày 27/5, đều là những mức cao nhất từ đầu năm. Trong bối cảnh đó, El Niño làm suy giảm dòng chảy, nước về các hồ thủy điện, đồng thời khiến nền nhiệt cao hơn, kéo nhu cầu điện cho làm mát tăng thêm. Nói cách khác, hệ thống điện phải đối mặt cùng lúc với giảm cung từ thủy điện và tăng cầu từ phụ tải – một bài toán kép mà nếu giải sai, thiếu điện sẽ cộng hưởng với thiếu nước sinh hoạt và sản xuất.
Khủng hoảng nước Đông Nam Á và rủi ro dây chuyền lên an ninh lương thực khu vực
Điều đáng lo nhất trong siêu El Niño lần này không chỉ là mức độ mà là tính “đồng thời” của khủng hoảng nước Đông Nam Á. Hạn hán được dự báo xuất hiện ở Indonesia, Malaysia, Philippines, Thái Lan, Myanmar, Timor-Leste và Papua New Guinea. Khi thiếu nước, cháy rừng, gián đoạn sản xuất xảy ra cùng lúc ở nhiều nền kinh tế, áp lực không dừng lại ở biên giới, mà lan qua thương mại, giá hàng hóa, chuỗi logistics và thậm chí là di chuyển lao động. Lịch sử đã chứng minh rằng những đợt El Niño mạnh như 1997–1998 hay 2015–2016 có thể nhanh chóng biến một cú sốc thời tiết thành vấn đề kinh tế toàn cầu. Ở cấp độ người dân, tác động trực tiếp nhất là lương thực và nước: gạo hiện cung cấp khoảng một nửa lượng calo tiêu thụ tại Đông Nam Á và sản lượng khu vực được dự báo có thể giảm 2–8% trong đợt El Niño tới.
Với Việt Nam, rủi ro không dừng ở ruộng lúa trong nước mà còn nằm trên các tuyến đường biển, kho trung chuyển và nhà máy tại ASEAN. Những biến động tại các trung tâm sản xuất và trung chuyển trong khu vực có thể truyền thẳng tới doanh nghiệp Việt Nam qua giá nguyên liệu, chi phí logistics, tiến độ giao hàng và nhu cầu từ các thị trường xuất khẩu. Chuỗi cung ứng khu vực ngày càng đan xen, khi ASEAN đã giữ vai trò đáng kể trong sản xuất bán dẫn, chế biến khoáng sản, dầu cọ và vận tải. Nếu siêu El Niño khiến sản xuất nông nghiệp và công nghiệp tại những mắt xích này đình trệ, Việt Nam có thể đối diện trùng lặp cú sốc: vừa giảm sản lượng lúa, trái cây và thủy sản trong nước, vừa phải nhập khẩu nguyên liệu đầu vào đắt hơn, giao trễ hơn. Nếu chậm trễ, “một cú sốc khí hậu có thể nhanh chóng chuyển thành cú sốc về lương thực, nước, logistics và sản xuất đối với cả Việt Nam lẫn các nền kinh tế láng giềng”.
Trong bức tranh đó, an ninh lương thực khu vực trở thành bài toán không thể phó mặc cho thị trường. Diễn biến tại các nước xuất khẩu lương thực khác trong ASEAN sẽ tác động trực tiếp đến giá gạo, ngô, đậu nành trong khu vực, trong khi hạn hán trong nước lại chặn bớt khả năng tăng sản lượng để “bù” từ phía cung. Gạo không chỉ là hàng hóa thương mại mà là nguồn calo chiếm khoảng một nửa khẩu phần tại Đông Nam Á, nên chỉ cần sản lượng giảm 2–8% đã có thể đẩy hàng triệu hộ gia đình nghèo vào rủi ro mất an ninh dinh dưỡng. Câu hỏi đặt ra là các chính phủ sẽ phản ứng thế nào: siết xuất khẩu, tăng dự trữ hay phối hợp điều tiết? Một quyết định đơn lẻ theo hướng bảo hộ có thể khiến cả khu vực, gồm cả Việt Nam, phải trả giá bằng giá lương thực tăng vọt và tâm lý đầu cơ gây bất ổn.
Chiến lược quản lý nước: từ tích nước chủ động đến cập nhật kịch bản hạn hán – mặn xâm
Đối diện siêu El Niño, chiến lược quản lý nước không thể là “để đâu hay đó” hay gom nước bằng mọi giá. Với hệ thống thủy điện – nguồn cung quan trọng cho cả điện và nước – cách vận hành cần được thiết kế lại. Thực tế, khi El Niño làm tăng yêu cầu bảo toàn nước cho mùa khô, nhưng nguy cơ bão và mưa lớn vẫn tồn tại, việc chỉ chọn một trong hai cực: “vừa tích, vừa xả” hoặc “tích cầm chừng” là thiếu linh hoạt. Cách tiếp cận phù hợp hơn là tích nước chủ động có kiểm soát, xả khi cần thiết để bảo đảm an toàn công trình và phát điện có chọn lọc. Nói cách khác, nước trong hồ phải được xem như một dạng “dự trữ năng lượng” có thể được chuyển hóa thành công suất linh hoạt khi hệ thống cần, chứ không chỉ là nhiên liệu để tối đa sản lượng ở từng thời điểm.
Trong năm El Niño, tư duy vận hành hồ chứa phải chuyển từ tối đa hóa sản lượng sang tối đa hóa khả năng chống sốc cho hệ thống điện và hệ thống nước. Một trích dẫn quan trọng là: “Trong năm El Niño, lượng nước tích trong hồ cần được nhìn nhận như một nguồn dự trữ năng lượng có thể được chuyển hóa thành công suất linh hoạt khi hệ thống cần, thay vì chỉ được xem là nguồn nhiên liệu để tối đa hóa sản lượng trong từng thời điểm”. Đồng thời, EVN đã xác định việc chuẩn bị các điều kiện cung ứng điện cho năm 2027, tránh bị động trước kịch bản phụ tải tăng cao hoặc điều kiện vận hành bất lợi, là trọng tâm công việc. Điều này đòi hỏi tái cơ cấu ngành điện không chỉ như câu chuyện nội bộ của một doanh nghiệp, mà là bước chuẩn bị cho giai đoạn phát triển mới, gắn chặt với an ninh nước và năng lượng quốc gia.
Ở cấp địa phương và ngành nông nghiệp, chiến lược quản lý nước phải cụ thể tới từng vụ, từng vùng. Các địa phương được yêu cầu xây dựng và cập nhật phương án, kế hoạch phòng, chống hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn cho mùa khô theo kịch bản rủi ro rất cao. Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã đề nghị các tỉnh, thành phố tiếp tục thực hiện nghiêm các chỉ đạo của Thủ tướng tại công điện ngày 20/2 về chủ động ứng phó với xâm nhập mặn ở đồng bằng sông Cửu Long, hạn hán và cháy rừng ở Nam Trung Bộ và Đông Nam Bộ. Điều này không thể chỉ dừng ở văn bản: cần sớm hoàn thiện hệ thống quan trắc mặn, lập bản đồ vùng nguy cơ, điều chỉnh khung lịch xuống giống lúa đông xuân và bố trí lại cơ cấu mùa vụ cho các diện tích lúa – tôm phụ thuộc chủ yếu vào nước mưa, đồng thời lên kế hoạch cấp nước khẩn cấp cho hơn 100.000 hộ dân có nguy cơ thiếu nước sinh hoạt.
Hợp tác khu vực và diễn tập chuỗi cung ứng: “phòng cháy” trước khi siêu El Niño đạt đỉnh
Nếu chỉ phòng thủ trong biên giới, Việt Nam sẽ luôn ở thế chạy theo khủng hoảng khi siêu El Niño đạt đỉnh từ tháng 10 đến tháng 1 tiếp theo. Chuỗi cung ứng nội vùng ASEAN đã trở nên gắn kết tới mức một trục trặc hạn hán hay cháy rừng ở Indonesia, Malaysia hay Thái Lan có thể nhanh chóng truyền sang doanh nghiệp Việt Nam. Vì vậy, các chiến lược ứng phó không thể dừng ở hồ chứa và ruộng lúa; chúng phải mở rộng sang diễn tập chuỗi cung ứng, xây dựng kịch bản gián đoạn logistics và điều chỉnh kế hoạch sản xuất, tồn kho. Về phía doanh nghiệp, khuyến nghị là cần diễn tập các kịch bản tương tự giai đoạn El Niño 2015–2016 ngay trong quý hiện tại để giảm rủi ro khi chuỗi cung ứng thực sự bị gián đoạn. Đây không phải là bài tập giả định mà là “huấn luyện” bắt buộc cho giai đoạn 12–18 tháng tới.
Ở cấp ASEAN, khu vực không bắt đầu từ con số 0. Trung tâm Khí tượng Chuyên ngành ASEAN đang cung cấp dự báo mùa và cảnh báo khói bụi, trong khi Trung tâm Điều phối Hỗ trợ Nhân đạo ASEAN vận hành hệ thống giám sát thiên tai theo thời gian thực. Những công cụ này chỉ phát huy tác dụng khi được kích hoạt sớm và kèm theo cơ chế chia sẻ dữ liệu, dự trữ lương thực, phối hợp điều tiết thương mại gạo, cùng với các gói hỗ trợ tài chính cho những nước chịu hạn nặng nhất. Nếu các công cụ cảnh báo sớm, nguồn vốn ứng phó và cơ chế phối hợp được kích hoạt trước khi El Niño đạt đỉnh, khu vực còn thời gian để giảm thiệt hại. Điều đó cũng mở ra cơ hội cho Việt Nam chủ động đề xuất sáng kiến về chia sẻ dữ liệu dòng chảy Mekong, điều phối phát điện – xả nước các hồ chứa lớn và xây dựng quỹ dự trữ gạo chung của khu vực.
Cuối cùng, câu chuyện siêu El Niño là phép thử cho năng lực quản trị rủi ro khí hậu của Việt Nam và Đông Nam Á. Nếu coi đây chỉ là một mùa khô khắc nghiệt nữa, chúng ta sẽ lặp lại vòng xoáy “thiếu nước – găm hàng – tăng giá – cứu trợ” như trong các đợt El Niño trước. Ngược lại, nếu dám coi siêu El Niño là cơ hội ép mình phải nâng cấp chiến lược quản lý nước, tái cơ cấu ngành điện, điều chỉnh sản xuất nông nghiệp và diễn tập chuỗi cung ứng khu vực, Việt Nam có thể biến cú sốc khí hậu thành bước đệm để tăng sức chống chịu. An ninh lương thực khu vực không thể được bảo đảm bằng những phản ứng lẻ tẻ; nó đòi hỏi một tầm nhìn nước – năng lượng – lương thực thống nhất, trong đó mỗi quyết định tích nước, xả nước, trữ gạo hay ký hợp đồng logistics đều được nhìn bằng lăng kính dài hạn. Nếu không muốn lặp lại những con số thiệt hại khổng lồ của các đợt El Niño trước, thời điểm hành động là ngay trước khi siêu El Niño chạm đỉnh, không phải sau đó.
