Từ chuyến thăm cấp Nhà nước đến bước ngoặt lượng tử
Hợp tác lượng tử Việt Nam với Viện Niels Bohr là quá trình gắn kết lâu dài giữa một trung tâm vật lý lượng tử hàng đầu Bắc Âu và hệ sinh thái nghiên cứu đang lên của Việt Nam, tập trung vào trao đổi học thuật, đào tạo nhân lực lượng tử chất lượng cao và kết nối hạ tầng nghiên cứu hiện đại, qua đó tạo nền tảng để Việt Nam tham gia sâu hơn vào dòng chảy khoa học cơ bản toàn cầu. Đây không phải là một hoạt động ngoại giao mang tính nghi thức, mà là tín hiệu rõ ràng rằng Việt Nam coi công nghệ lượng tử là một trụ cột chiến lược cho tương lai. Trong khuôn khổ chuyến thăm cấp Nhà nước tới Đan Mạch, chiều 19/10, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cùng đoàn đại biểu cấp cao Việt Nam đã đến thăm Viện Nghiên cứu Niels Bohr thuộc Đại học Copenhagen, cùng đi có Nhà vua Frederik X. Việc nguyên thủ hai nước cùng xuất hiện tại một viện nghiên cứu vật lý cho thấy khoa học, đặc biệt là vật lý lượng tử, đang được đặt vào trung tâm của quan hệ song phương, chứ không chỉ là phần phụ của hợp tác kinh tế – thương mại.
Viện Niels Bohr: di sản vật lý lượng tử và lợi thế hạ tầng
Để hiểu ý nghĩa của hợp tác, cần nhìn lại vị thế của Viện Niels Bohr. Được thành lập năm 1921 theo sáng kiến của nhà vật lý Niels Bohr, ban đầu mang tên Viện Vật lý lý thuyết thuộc Đại học Copenhagen, nơi đây nhanh chóng trở thành trung tâm hàng đầu thế giới về vật lý nguyên tử và cơ học lượng tử trong thập niên 1920–1930. Năm 1965, viện chính thức mang tên Niels Bohr, gắn chặt với di sản của một trong những người đặt nền móng cho vật lý hiện đại. Hiện nay, Viện Niels Bohr là đơn vị nghiên cứu và đào tạo vật lý của Đại học Copenhagen, có thế mạnh về vật lý lượng tử, vật lý hạt, thiên văn học, khí hậu–địa vật lý và lý sinh, và là một trong những trung tâm nghiên cứu vật lý quan trọng của Bắc Âu. Quan trọng hơn, viện tập trung nghiên cứu các lĩnh vực mũi nhọn như công nghệ lượng tử, điện toán lượng tử, vật lý hạt và thiên văn học, sở hữu phòng thí nghiệm Điện toán lượng tử và Phòng thí nghiệm Chế tạo công nghệ lượng tử mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã trực tiếp tới thăm. Với Việt Nam, đây là cánh cửa bước vào hạ tầng nghiên cứu lượng tử đẳng cấp thế giới, điều mà nếu tự xây dựng hoàn toàn sẽ mất rất nhiều thời gian và nguồn lực.
Hợp tác khoa học Đan Mạch – Việt Nam: trọng tâm là đào tạo nhân lực lượng tử
Điểm đáng chú ý là Viện Niels Bohr không chỉ là nơi Việt Nam đến tham quan, mà đã trở thành đơn vị đi đầu của Đại học Copenhagen trong hợp tác khoa học với Việt Nam, với trọng tâm là kết nối nghiên cứu, trao đổi học thuật và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao. Tháng 7/2025, Học viện Quốc tế Niels Bohr (NBIA) ký Biên bản ghi nhớ với Trung tâm Quốc tế Khoa học và Giáo dục liên ngành (ICISE) tại Quy Nhơn, thống nhất thúc đẩy trao đổi nhà khoa học, phối hợp nghiên cứu, tổ chức hội nghị, hội thảo và các chương trình đào tạo nghiên cứu sinh. Đây là một bước đi có tính hệ thống: thay vì chỉ gửi lẻ tẻ nghiên cứu sinh ra nước ngoài, Việt Nam đang xây dựng một mạng lưới hợp tác lượng tử Việt Nam – Đan Mạch, trong đó ICISE đóng vai trò điểm trung chuyển của khu vực Đông Nam Á. Việc dự kiến triển khai các hoạt động khoa học chung tại ICISE trong năm 2026 nhằm tăng cường kết nối giữa giới nghiên cứu Đan Mạch, Việt Nam và khu vực Đông Nam Á cho thấy mục tiêu không chỉ là đào tạo vài cá nhân xuất sắc, mà là hình thành cộng đồng nghiên cứu lượng tử khu vực có sự tham gia chủ động của Việt Nam.
Viện Niels Bohr như chiếc cầu nối hạ tầng lượng tử toàn cầu
Trong bối cảnh cuộc đua lượng tử đang diễn ra giữa các cường quốc, hợp tác khoa học Đan Mạch với Việt Nam thông qua Viện Niels Bohr mang ý nghĩa chiến lược vượt ra ngoài phạm vi song phương. Viện đóng vai trò chiếc cầu nối giúp các nhà khoa học Việt Nam tiếp cận hạ tầng nghiên cứu vật lý lượng tử tiên tiến, từ phòng thí nghiệm điện toán lượng tử đến dây chuyền chế tạo công nghệ lượng tử. Thay vì phải tự mày mò trong điều kiện thiếu thốn, các nhóm nghiên cứu Việt Nam có thể tham gia trực tiếp vào những dự án đang diễn ra tại một trung tâm vật lý hàng đầu, đồng thời mang các bài toán, nhu cầu và dữ liệu của Việt Nam vào bàn làm việc chung. Việc NBIA và ICISE thống nhất tổ chức hội nghị, hội thảo và các chương trình đào tạo nghiên cứu sinh mở ra cơ chế để các nhà khoa học trẻ Việt Nam không bị cô lập, mà được đặt vào mạng lưới trao đổi học thuật quốc tế. Nếu biết tận dụng, đây sẽ là đòn bẩy để nâng trình độ nghiên cứu trong nước, từ vật lý lý thuyết đến ứng dụng lượng tử trong tính toán, truyền thông và cảm biến.
Cam kết của Việt Nam với khoa học cơ bản và công nghệ lượng tử
Việc lãnh đạo cấp cao Việt Nam lựa chọn thăm Viện Niels Bohr trong chuyến công du Đan Mạch không chỉ mang tính biểu tượng, mà là tuyên bố về ưu tiên chính sách: Việt Nam muốn hiện diện trong bản đồ vật lý lượng tử thế giới. Khi hợp tác tập trung vào đào tạo nhân lực lượng tử, trao đổi nhà khoa học và tổ chức các chương trình đào tạo nghiên cứu sinh, Việt Nam đang gửi đi thông điệp rằng khoa học cơ bản – đặc biệt là vật lý lượng tử – không bị xem là xa xỉ, mà là nền tảng cho đổi mới công nghệ. Dự kiến triển khai các hoạt động khoa học chung tại ICISE trong năm 2026 cho thấy đây không phải là thỏa thuận trên giấy, mà là kế hoạch có mốc thời gian rõ ràng. Câu hỏi đặt ra không còn là “có nên đầu tư vào lượng tử hay không”, mà là “làm thế nào để hệ thống đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp Việt Nam hấp thụ được cơ hội này”. Nếu xây dựng được đội ngũ nhân lực lượng tử đủ mạnh, Việt Nam có thể chuyển từ vị thế người theo sau sang đối tác ngang hàng trong các dự án khoa học cơ bản và công nghệ cao. Ngược lại, nếu thiếu chiến lược nội địa, cơ hội hợp tác với Viện Niels Bohr sẽ chỉ dừng ở những chuyến thăm mang tính tượng trưng.
