Giám định ADN liệt sĩ: Không chỉ là công nghệ, mà là lời hứa với quá khứ
Giám định ADN liệt sĩ là quá trình thu thập mẫu sinh phẩm từ hài cốt liệt sĩ và thân nhân, phân tích gen bằng công nghệ DNA identification, rồi đối sánh trong cơ sở dữ liệu để xác định danh tính hài cốt một cách khoa học, minh bạch và có giá trị pháp lý, giúp hoàn thiện hồ sơ, quy tập và tổ chức an táng chính danh cho người đã khuất.
Vấn đề là, chúng ta đang chậm hơn quá xa so với mục tiêu. Khoảng 18.000 hài cốt liệt sĩ Việt Nam cần được giám định ADN, nhưng mới chỉ có 210 mẫu được xử lý và xác định đúng danh tính 10 trường hợp. Nếu không thay đổi cách làm, con số này sẽ mãi là vết gãy trong hành trình tri ân. Việc xây dựng dự thảo Nghị quyết sửa đổi Nghị quyết 26 rõ ràng không phải thủ tục hành chính, mà là nỗ lực tháo gỡ vướng mắc để đẩy nhanh tiến độ tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt, đáp ứng mong mỏi của thân nhân liệt sĩ.
Nút thắt lớn nhất: Công suất giám định quá nhỏ so với núi mẫu tồn đọng
Nếu nhìn thẳng vào số liệu, chúng ta phải chấp nhận một sự thật không dễ nghe: tiến độ giám định ADN liệt sĩ đang quá chậm so với yêu cầu của Chiến dịch 500 ngày đêm. Đến nay, chiến dịch đã tìm kiếm, quy tập được 1.715 hài cốt liệt sĩ, đạt 24,5% kế hoạch, trong đó 691 hài cốt trong nước, 174 tại Lào và 850 tại Campuchia, với 13 mộ tập thể. Song song, việc thu nhận mẫu ADN thân nhân đã vượt kế hoạch với 265.761 mẫu, đạt 106,3% chỉ tiêu.
Thế nhưng, công tác giám định ADN mới thực hiện được 210 mẫu trong khoảng 18.000 mẫu cần giám định, xác định đúng danh tính 10 trường hợp. Đây là một tỉ lệ không thể chấp nhận nếu chúng ta thực sự coi xác định danh tính hài cốt là nhiệm vụ ưu tiên. Nút thắt nằm ở chỗ số lượng đơn vị giám định được giao nhiệm vụ còn ít, kinh phí và định mức chi chưa phù hợp, nhiều hoạt động đã triển khai trước khi Nghị quyết 26 có hiệu lực nhưng chưa có cơ chế thanh toán, dẫn đến tâm lý e dè, không dám tăng tốc.
Mở cửa cho doanh nghiệp ngoài công lập: Quyết định khó nhưng cần
Trong bối cảnh công suất hiện tại không đủ, việc chỉ trông chờ vào vài cơ sở công lập là lựa chọn bảo thủ. Các bộ Quốc phòng, Công an, Y tế và Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã được đề xuất giao nhiệm vụ cho các đơn vị giám định ADN trực thuộc, phân tích mẫu theo địa bàn do Ban Chỉ đạo quốc gia phân công, đồng thời được lựa chọn thêm các đơn vị giám định ADN để phối hợp thực hiện. Đây là bước đi đúng nhưng chưa đủ.
Thực tế, đã có đơn vị giám định ngoài công lập đề nghị tham gia giám định ADN xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, nhưng hiện chưa có cơ sở pháp lý để huy động, phối hợp. Việc bổ sung quy định nhằm tạo cơ sở pháp lý cho doanh nghiệp ngoài công lập tham gia không chỉ là vấn đề thủ tục, mà là chiến lược để mở rộng năng lực giám định, nâng cao công suất và rút ngắn thời gian trả kết quả cho thân nhân liệt sĩ. Nếu chậm hoàn thiện khung pháp lý, chúng ta đồng nghĩa với việc chấp nhận để hàng nghìn hài cốt tiếp tục vô danh thêm nhiều năm nữa.
Công nghệ DNA identification mới: Không thể bỏ phí vì thiếu cơ chế
Một nghịch lý đáng lo là trong khi công nghệ DNA identification ngày càng hiện đại, quy trình pháp lý lại chưa theo kịp. Dự thảo Nghị quyết đã chỉ rõ: hiện chưa có cơ chế áp dụng phương pháp giám định ADN bằng công nghệ mới sau khi được cấp có thẩm quyền phê duyệt chuyển giao. Đồng thời, cũng chưa có quy định cụ thể về nội dung, định mức chi cho xây dựng phần mềm, số hóa thông tin, tài liệu và các hoạt động truyền thông, sơ kết, tổng kết Chiến dịch 500 ngày đêm.
Điều này có nghĩa là dù công nghệ có thể cho phép xử lý nhanh hơn, chính xác hơn, chúng ta vẫn có nguy cơ phải dùng phương pháp cũ vì thiếu hành lang tài chính và kỹ thuật. Dự thảo cũng đề xuất cơ chế áp dụng phương pháp giám định ADN bằng công nghệ mới sau khi được phê duyệt chuyển giao, với mức chi thực hiện theo định mức kinh tế – kỹ thuật tương ứng. Nếu không nhanh chóng chấp nhận và chuẩn hóa các công nghệ mới, lời hứa đẩy nhanh giám định ADN liệt sĩ sẽ khó trở thành hiện thực.
Trả lại tên cho người đã khuất: Ý nghĩa vượt lên con số 18.000
Giám định ADN liệt sĩ không phải một dự án kỹ thuật thuần túy; đó là hành trình hoàn thiện đạo lý uống nước nhớ nguồn bằng công cụ khoa học. Việc xây dựng và sửa đổi Nghị quyết 26 được xác định nhằm kịp thời tháo gỡ vướng mắc về cơ chế tài chính, tạo cơ sở pháp lý đầy đủ để đẩy nhanh tiến độ tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, đáp ứng mong mỏi của thân nhân và yêu cầu của Chiến dịch 500 ngày đêm.
Nếu coi 18.000 hài cốt là 18.000 câu chuyện dang dở, thì việc mở rộng mạng lưới giám định ADN, huy động doanh nghiệp ngoài công lập, áp dụng công nghệ DNA identification mới không còn là lựa chọn, mà là trách nhiệm. Xác định danh tính hài cốt không chỉ giúp thân nhân khép lại nỗi chờ đợi, mà còn giúp xã hội hoàn chỉnh ký ức về chiến tranh, đặt dấu chấm hết cho những ngôi mộ vô danh kéo dài qua nhiều thế hệ. Câu hỏi không còn là có nên tăng tốc, mà là chúng ta dám thay đổi nhanh đến mức nào để không bỏ lỡ thêm một thế hệ chờ đợi nữa.
