Giao mùa: Khi thời tiết thay đổi nhanh hơn sức khỏe
Giao mùa là giai đoạn trong năm khi nhiệt độ, độ ẩm và thời tiết thay đổi liên tục trong ngày, từ se lạnh nhiều sương buổi sáng tới nắng gắt giữa trưa rồi lại lạnh về đêm, tạo điều kiện thuận lợi cho virus, vi khuẩn phát triển và làm hệ miễn dịch của trẻ em, người cao tuổi dễ bị tổn thương. Đây là thời điểm bệnh hô hấp mùa giao, sốc nhiệt và đột quỵ gia tăng, đặc biệt khi nắng nóng trên 35°C chuyển rất nhanh sang không khí lạnh.
Vấn đề không nằm ở “trái gió trở trời” mà ở thái độ chủ quan. Khi buổi sáng se lạnh, trưa nắng, tối xuống nhiệt độ, cơ thể phải liên tục điều chỉnh để thích nghi. Trẻ em, người cao tuổi và người mắc bệnh mạn tính, nhất là chưa tiêm phòng đầy đủ, là nhóm chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Nếu gia đình chỉ chờ bệnh nặng mới đi khám, hậu quả có thể là suy hô hấp hoặc đột quỵ chứ không chỉ là vài ngày cảm cúm rồi khỏi.
Bệnh hô hấp mùa giao: Vì sao trẻ em và người cao tuổi dễ “đổ bệnh”?
Bệnh hô hấp mùa giao không phải là chuyện hiếm mà là bức tranh lặp lại hàng năm tại các khoa Nhi và Cấp cứu. Các bệnh như viêm phổi, viêm tiểu phế quản, hen phế quản chiếm tới 40%-50% tổng số trẻ nhập viện và thường tăng vào thời điểm giao mùa. Khi nhiệt độ, độ ẩm thay đổi, đường hô hấp vốn mỏng manh của trẻ và người già dễ bị kích thích, phù nề, tạo cơ hội cho virus và vi khuẩn tấn công.
Điều đáng lo là diễn tiến bệnh rất nhanh. Các tác nhân như RSV, adenovirus, cúm mùa có thể khiến viêm đường hô hấp trên chuyển xuống phế quản, nhu mô phổi chỉ trong thời gian ngắn, đặc biệt ở trẻ sơ sinh và trẻ sinh non. WHO ghi nhận năm 2024 có khoảng 4,9 triệu trẻ dưới 5 tuổi tử vong trên toàn cầu, trong đó viêm phổi thuộc nhóm nguyên nhân hàng đầu và tử vong 28 ngày đầu đời chiếm 47% số ca tử vong. Nếu Việt Nam không xem đây là hồi chuông cảnh tỉnh, chúng ta sẽ tiếp tục chứng kiến các ca bệnh nặng lẽ ra có thể phòng ngừa.
Dấu hiệu cảnh báo sớm: Nhịp thở của trẻ và cơn đột quỵ ở người lớn
Gia đình thường chăm chăm nhìn vào sốt và tiếng ho mà quên mất chỉ số quan trọng nhất: nhịp thở. Khi viêm phổi hay viêm tiểu phế quản làm giảm khả năng trao đổi khí, trẻ sẽ thở nhanh để bù lượng oxy, và thở nhanh chính là dấu hiệu cảnh báo sớm viêm phổi. Cha mẹ nên đếm nhịp thở đủ 1 phút khi trẻ nằm yên hoặc ngủ; nếu nhịp thở tăng bất thường so với lứa tuổi, cần đưa trẻ đi khám thay vì “xem thêm vài ngày”.
Rút lõm lồng ngực, phập phồng cánh mũi, co kéo cơ liên sườn, tiếng thở rên ở trẻ sơ sinh là dấu hiệu hệ hô hấp đang phải làm việc quá sức, trẻ có nguy cơ kiệt sức nếu không được can thiệp kịp thời. Ở người lớn, nhất là người tăng huyết áp, bệnh tim mạch, khi thời tiết chuyển nhanh từ nắng nóng sang lạnh, huyết áp có thể tăng hoặc giảm đột ngột, làm tăng nguy cơ đột quỵ. Các dấu hiệu như đau đầu dữ dội, chóng mặt, đau ngực, khó thở, yếu hoặc tê một bên người, méo miệng, nói khó, mất thăng bằng là lý do phải gọi cấp cứu ngay, không thử cầm cự tại nhà.
Sốc nhiệt khi nóng – lạnh thất thường: Nguy cơ “tàng hình” trong mỗi gia đình
Miền Bắc và Trung Bộ đã trải qua những ngày nắng trên 35°C rồi chuẩn bị đón liên tiếp hai đợt không khí lạnh, chuyển từ nóng sang lạnh chỉ trong vài ngày. Sự thay đổi nhanh này buộc cơ thể phải điều chỉnh liên tục để giữ thân nhiệt ổn định. Người cao tuổi, bệnh nhân tăng huyết áp, tim mạch và trẻ nhỏ – những người điều hòa thân nhiệt kém – là nhóm dễ bị sốc nhiệt và đột quỵ nhất.
Sai lầm phổ biến là thay đổi nhiệt độ quá đột ngột: từ ngoài trời nóng bước ngay vào phòng điều hòa lạnh, tắm nước lạnh ngay sau khi đi nắng về hoặc để trẻ nằm quạt mạnh trong phòng kín. Khi trời chuyển lạnh, mạch máu có xu hướng co lại, huyết áp biến động, tạo thêm gánh nặng cho tim mạch. Nếu gia đình xem đó là “chuyện nhỏ”, hậu quả có thể là cơn đột quỵ bất ngờ trong đêm lạnh hoặc cơn khó thở dữ dội sau một buổi trưa oi bức.
Chiến lược phòng bệnh gia đình: Từ tiêm chủng, “3 sạch” đến thói quen nhiệt độ an toàn
Phòng bệnh gia đình trong mùa giao không phải là kế hoạch phức tạp mà là chuỗi thói quen nhất quán. Trước hết, tiêm vắc xin đầy đủ theo Chương trình Tiêm chủng mở rộng và khuyến cáo của ngành y tế là lớp “lá chắn” đầu tiên cho trẻ em, đặc biệt với các bệnh như sởi, cúm, phế cầu, H. influenzae, RSV. Tại một tỉnh, lũy tích năm 2026 đã ghi nhận 330 ca tay chân miệng (so với 145 ca cùng kỳ 2025) và số ca sởi tăng từ 226 lên 277, cho thấy hệ quả của việc tiêm phòng chưa đầy đủ.
Trong sinh hoạt hằng ngày, gia đình cần kiên trì “3 sạch”: ăn uống sạch, ở sạch, bàn tay sạch; giữ nhà cửa thông thoáng, đủ ánh sáng, thường xuyên rửa tay và vệ sinh bề mặt. Với sức khỏe trẻ em mùa lạnh, cha mẹ nên vệ sinh mũi bằng nước muối sinh lý, bảo đảm dinh dưỡng, cho trẻ uống đủ nước hoặc tăng bú mẹ, đồng thời quan sát nhịp thở 2–3 lần/ngày khi trẻ ho, sốt, cảm cúm. Để phòng ngừa sốc nhiệt, hãy tránh thay đổi nhiệt độ đột ngột, điều chỉnh điều hòa từ từ, cho người cao tuổi mặc nhiều lớp áo dễ cởi, hạn chế cho trẻ chạy ra vào liên tục giữa môi trường nóng – lạnh. Kết luận cần nhớ là: giao mùa khó tránh, nhưng sự chủ động từ mỗi gia đình mới quyết định ai sẽ khỏe mạnh bước qua mùa thời tiết thất thường này.
