Từ dự án treo nhiều năm đến quyết định hồi sinh
Dự án Amata Long Thành là một dự án đô thị lớn tại thành phố Đồng Nai, được quy hoạch với diện tích hơn 700ha để hình thành một khu đô thị mới, từng vướng sai phạm trong chỉ định nhà đầu tư và đình trệ nhiều năm do các kết luận thanh tra và kiểm toán liên quan thủ tục đất đai, nay đang được chính quyền cho phép tiếp tục giao đất và cho thuê đất để triển khai lại theo cơ chế pháp lý mới. Quyết định 2730/QĐ-UBND ngày 14/9 của UBND thành phố Đồng Nai cho phép tiếp tục giao đất, cho thuê đất cho dự án Amata Long Thành tại xã An Phước, đánh dấu bước ngoặt sau một giai đoạn tạm dừng kéo dài. Việc "bật đèn xanh" này không chỉ khôi phục một dự án đô thị lớn, mà còn thể hiện lựa chọn chính trị: ưu tiên giữ đà phát triển không gian đô thị dù dự án mang nhiều dư âm sai phạm. Khi chính quyền khẳng định dự án có ý nghĩa quan trọng với mục tiêu phát triển đến năm 2035, tầm nhìn 2065, họ cũng tự ràng buộc mình với trách nhiệm làm sạch những di sản pháp lý còn lại.
Di sản sai phạm: từ nhà đầu tư Thái Lan đến Long Thành Riverside
Để hiểu vì sao dự án Amata Long Thành gây tranh cãi, cần nhìn lại giai đoạn đầu khi nhà đầu tư Thái Lan được chỉ định thay vì đấu thầu. Ban đầu, dự án có tổ hợp nhà đầu tư gồm Amata VN Public Company Limited (Thái Lan), ông Vikrom Kromadit và bà Somhatai Panichewa (cùng quốc tịch Thái Lan), Công ty cổ phần đô thị Amata Biên Hòa và Công ty TNHH Thành phố Amata Long Thành, với pháp nhân đứng tên là Công ty TNHH Thành phố Amata Long Thành. Theo kết luận của Kiểm toán Nhà nước, việc UBND tỉnh Đồng Nai chỉ định chủ đầu tư và giao đất sạch không qua đấu giá cho dự án nhà ở thương mại, trong đó có Amata Long Thành, là trái với Luật Nhà ở và Luật Đất đai. Điểm xoay trục nằm ở động thái thoái vốn của "ông lớn" Thái Lan ngay trước khi Thanh tra Đồng Nai công bố vi phạm: Amata VN thông báo đã chuyển toàn bộ 93,4% cổ phần tại doanh nghiệp phát triển dự án cho Công ty TNHH Đầu tư Long Thành Riverside, một pháp nhân mới thành lập đầu tháng 7 với vốn điều lệ đăng ký 1.000 tỷ đồng, qua đó tách dự án ra khỏi tập đoàn Amata. Việc pháp nhân mới tiếp quản dự án sau khi nhà đầu tư Thái Lan rút lui cho thấy nỗ lực tái cấu trúc để "khoanh" phần sai phạm cũ, tạo mặt bằng pháp lý mới, nhưng cũng đặt dấu hỏi về chất lượng năng lực và trách nhiệm kế thừa.
Thanh tra công khai sai phạm rồi… mở đường pháp lý mới
Điều khiến Amata Long Thành trở thành trường hợp điển hình của một dự án đô thị lớn "vấp ngã rồi đứng dậy" là trình tự xử lý: công khai sai phạm trước, sau đó dùng chính sách mới để hợp thức hóa đường đi tiếp theo. Ngày 17/8, Thanh tra thành phố Đồng Nai đã công khai kết luận thanh tra ngày 31/7, chỉ ra rằng Công ty TNHH Thành phố Amata Long Thành chưa được giao đất, cho thuê đất hoặc cho phép chuyển mục đích sử dụng đất, nên chưa phát sinh nghĩa vụ tài chính và chưa được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất; khu đất dự án chưa bồi thường, giải phóng mặt bằng và chưa triển khai xây dựng. Theo cơ quan thanh tra, vướng mắc bắt nguồn từ văn bản của Kiểm toán Nhà nước cuối năm 2020, khiến dự án không thể hoàn thiện hồ sơ trình Thủ tướng để chấp thuận chuyển mục đích sử dụng đất trồng lúa. Đáng chú ý, bên cạnh kiến nghị xử lý cá nhân, tổ chức liên quan sai phạm, Thanh tra Đồng Nai lại đề xuất Chủ tịch UBND thành phố chỉ đạo áp dụng cơ chế theo Nghị quyết 29/2026/QH16 và Nghị quyết 170/2024/QH15 để rà soát điều kiện tiếp tục giao đất, cho thuê đất cho dự án. Nói cách khác, nhà chức trách chấp nhận thừa nhận lỗi, nhưng cũng chủ động tìm cánh cửa pháp lý mới để không để dự án Amata Long Thành bị xếp vào nhóm "chết lâm sàng".
Quyết liệt giải phóng mặt bằng: cơ hội hay rủi ro cho người dân?
Sau khi quyết định cho phép tiếp tục giao đất, cho thuê đất, trọng tâm hành động của thành phố Đồng Nai dồn vào công tác thu hồi đất và giải phóng mặt bằng. Dự án hiện do Công ty TNHH Đầu tư xây dựng đô thị Long Thành Riverside làm chủ đầu tư, với tổng diện tích hơn 700ha, liên quan khoảng 2.650 thửa đất của 1.052 tổ chức, hộ gia đình, cá nhân. Ngay chiều 14/9, Phó Chủ tịch UBND thành phố Nguyễn Thị Cát Tiên đã làm việc với các sở, ngành và UBND xã An Phước để chuẩn bị thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư phục vụ dự án. "Các đơn vị được yêu cầu chủ động chuẩn bị nhân sự, thành lập các tổ chuyên môn và phân công đầu mối chịu trách nhiệm, qua đó đẩy nhanh tiến độ thực hiện, đặc biệt là công tác thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư". Ở cấp cơ sở, xã An Phước được yêu cầu nhanh chóng ban hành kế hoạch, tổ chức hội nghị công khai thông tin dự án và hệ số điều chỉnh giá đất tới hộ dân bị ảnh hưởng, đồng thời rà soát chặt chẽ kiểm đếm, xác nhận nguồn gốc đất để tránh trục lợi chính sách, thất thoát ngân sách và bảo đảm tối đa quyền, lợi ích hợp pháp của người dân. Tốc độ giải phóng mặt bằng được đẩy lên cao tạo triển vọng tiến độ, nhưng nếu không đi kèm cơ chế minh bạch, thương lượng hợp lý, nguy cơ mâu thuẫn lợi ích với người dân là rất rõ.
Ý nghĩa của Amata Long Thành trong chiến lược đô thị hóa Đồng Nai
Dù vướng nhiều tranh cãi, Amata Long Thành vẫn được thành phố Đồng Nai xem là mảnh ghép quan trọng trong chiến lược đô thị hóa dài hạn. Tài liệu công khai cho thấy dự án được thực hiện từ khu vực xã Tam An đến xã An Phước, với diện tích khoảng 721,7ha và tiến độ triển khai đến năm 2028. Với quy mô quy hoạch lên tới khoảng 721–753ha và tổng vốn đầu tư dự kiến hơn 6.590 tỷ đồng, đây rõ ràng là một trong những dự án đô thị lớn nhất mà địa phương đang theo đuổi. Theo lãnh đạo UBND thành phố, dự án có ý nghĩa quan trọng đối với phát triển kinh tế – xã hội, đồng thời cụ thể hóa các mục tiêu của Nghị quyết 16-NQ/TW về xây dựng và phát triển thành phố Đồng Nai đến năm 2035, tầm nhìn 2065. Nhìn rộng hơn, chọn hồi sinh Amata Long Thành là thông điệp: Đồng Nai không chấp nhận bỏ rơi các dự án quy mô lớn khi gặp khủng hoảng pháp lý, mà sẽ tìm đường tái cấu trúc, đổi nhà đầu tư, chỉnh chính sách để tiếp tục. Đó là một lựa chọn mang tính thực dụng, phù hợp với nhu cầu mở rộng không gian đô thị, nhưng chỉ trở thành điểm cộng nếu đi kèm xử lý dứt điểm sai phạm cũ và bảo đảm người dân trong vùng giải phóng mặt bằng không bị biến thành "chi phí ẩn" của tăng trưởng.
