Thiếu nguyên vật liệu cao tốc: nút thắt mới của tham vọng hạ tầng
Khủng hoảng thiếu nguyên vật liệu cao tốc là tình trạng các dự án đường cao tốc trọng điểm không thể đáp ứng tiến độ thi công do khan hiếm cát đắp, cát xây dựng và đá từ mỏ đá cung cấp, bắt nguồn từ nhu cầu bùng nổ, thủ tục khai thác kéo dài và chuỗi cung ứng chưa được chuẩn hóa, khiến ngay cả các dự án được chuẩn bị kỹ lưỡng cũng phải dừng lại hoặc giảm tốc độ thi công, đe dọa mục tiêu hoàn thành sớm và chất lượng công trình. Trong bức tranh này, câu hỏi không còn là có tiền hay không, mà là có vật liệu để biến bản vẽ thành mặt đường bê tông hay không. Nếu coi mặt bằng là nút thắt quen thuộc của hạ tầng, thì thiếu nguyên vật liệu đang nổi lên như rào cản mới, tinh vi hơn và khó giải quyết hơn.
Dự án Đèo Cả trên tuyến TP.HCM – Trung Lương – Mỹ Thuận: tham vọng vượt tiến độ bị chặn bởi cát và đá
Dự án mở rộng cao tốc TP.HCM - Trung Lương - Mỹ Thuận được khởi công cuối năm 2025 với kỳ vọng hoàn thành sớm hơn khoảng 6 tháng so với kế hoạch ban đầu. Nhưng tham vọng này đang bị đe dọa trực tiếp bởi thiếu nguyên vật liệu cao tốc: dự án còn thiếu khoảng 3 triệu m³ cát đắp và 3,5 triệu m³ đá, trong khi vẫn chưa xác định được nguồn cung phù hợp. Đây không chỉ là con số kỹ thuật; nó là lời nhắc rằng không có tài nguyên, mọi cam kết tiến độ đều trở nên mong manh. Theo tính toán, giá trị sản lượng mới đạt khoảng 1.054 tỷ đồng, tương đương gần 5% giá trị xây lắp, cho thấy công trường vẫn ở giai đoạn đầu và bất kỳ trục trặc nào về chuỗi cung ứng sẽ khuếch đại theo thời gian nếu không được xử lý quyết liệt ngay từ bây giờ.
Điều đáng nói là khó khăn này diễn ra trong bối cảnh hàng loạt dự án hạ tầng lớn tại phía Nam cùng lúc triển khai, khiến nhu cầu cát, đá tăng vọt trong khi thủ tục cấp phép khai thác mỏ mới mất nhiều thời gian. Khi cả vùng đồng loạt xây cao tốc, khan hiếm cát xây dựng và cát đắp là hệ quả tất yếu, nhưng phản ứng của nhà thầu và cơ quan quản lý lại chưa bắt kịp thực tế. Việc mở rộng đoạn TP.HCM - Trung Lương lên 8 làn và Trung Lương - Mỹ Thuận lên 6 làn chỉ có ý nghĩa nếu chuỗi cung ứng vật liệu được bảo đảm trước, thay vì chạy theo tiến độ bằng quyết định tình thế. Nếu không, mục tiêu hoàn thành năm 2028 và vượt tiến độ 6 tháng chỉ còn là khẩu hiệu trên giấy.
Mỹ An – Cao Lãnh: mỏ Trà Đuốc Lớn và bài học về thủ tục bó nghẹt tiến độ
Trên tuyến cao tốc Bắc–Nam phía Tây, dự án Mỹ An – Cao Lãnh giai đoạn 1 là minh chứng khác cho việc chuỗi cung ứng vật liệu yếu kém có thể kéo cả tiến độ lẫn dòng vốn chậm lại. Sau gần một năm khởi công từ tháng 7/2025, sản lượng thực hiện mới đạt khoảng 1.006/3.228 tỷ đồng, tương đương 31,17%, chậm khoảng 1,77% so với kế hoạch. Về giải ngân, tỷ lệ đạt khoảng 37%, thấp hơn 8% so với kế hoạch vốn năm 2026. Sai số tưởng nhỏ nhưng trong các dự án cao tốc chậm tiến độ, nó báo hiệu một chuỗi trễ kéo dài nếu không được can thiệp kịp thời. Điểm nghẽn lớn nằm ở nguồn đá: dù đã có chủ trương điều chuyển khối lượng đá từ mỏ đá Trà Đuốc Lớn, các thủ tục theo quy định vẫn chưa hoàn thành.
Đáng chú ý, việc chậm khai thác nguồn vật liệu đá tại mỏ Trà Đuốc Lớn được đánh giá là "làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến tiến độ thi công, giải ngân của dự án". Khi một mỏ đá cung cấp chiến lược bị trói bởi giấy tờ, cả tuyến cao tốc phải chờ đợi. Chủ đầu tư buộc phải yêu cầu nhà thầu huy động tối đa tài chính, máy móc, nhân công và vật liệu để bù lại, đồng thời đẩy nhanh nghiệm thu, thanh toán trong tháng 9/2026 nhằm thanh toán tối đa khoảng 401 tỷ đồng sản lượng đã hoàn thành nhưng chưa được giải ngân. Đây là ví dụ điển hình cho thấy thiếu nguyên vật liệu không chỉ là chuyện vật chất; nó là giao điểm giữa khai thác tài nguyên, thủ tục hành chính và chiến lược cung ứng. Nếu một mắt xích đứt, toàn bộ tiến độ sẽ trượt theo.
Chuỗi cung ứng vật liệu: từ rủi ro bị động đến chiến lược chủ động
Khi nhìn chung hai dự án, có thể thấy thiếu nguyên vật liệu cao tốc đang là rào cản chính ngăn các công trình vượt tiến độ dự kiến. Vấn đề không chỉ ở khan hiếm cát xây dựng hay cát đắp, mà ở cách nhà thầu và chủ đầu tư tiếp cận chuỗi cung ứng còn mang tính bị động. Nhiều hợp đồng vẫn coi vật liệu là yếu tố sẵn có, chỉ cần thương lượng giá, trong khi thực tế cho thấy nguồn cát, đá hoàn toàn có thể trở thành tài sản khan hiếm, bị giới hạn bởi quy hoạch mỏ, môi trường và thủ tục khai thác. Hệ quả là: kế hoạch vượt tiến độ 6 tháng bị suy yếu, mục tiêu giải ngân vốn ODA bị kéo lùi, còn các nhà thầu phải chữa cháy bằng việc tăng mũi thi công, tăng ca máy móc thay vì xử lý gốc rễ là bảo đảm nguồn cung ổn định, đa dạng và có dự phòng.
Đã đến lúc vật liệu phải được quản trị như một hạng mục chiến lược, ngang với tài chính và kỹ thuật. Điều này đòi hỏi các nhà thầu lớn chủ động xây dựng bản đồ nguồn cung: phân loại mỏ đá cung cấp theo công suất, khoảng cách, rủi ro thủ tục; thiết lập các thỏa thuận dài hạn với chủ mỏ; và có phương án thay thế khi một mỏ bị ngưng trệ như trường hợp Trà Đuốc Lớn. Với cát, cần đánh giá sớm khả năng khan hiếm, tính toán nhu cầu toàn vùng, phối hợp với địa phương trong quy hoạch mỏ trước khi khởi công dự án quy mô lớn. Nếu chuỗi cung ứng vẫn chỉ được xử lý bằng văn bản cam kết, không bằng phân tích rủi ro và kịch bản dự phòng cụ thể, tình trạng tắc nghẽn vật liệu sẽ tiếp tục lặp lại ở mỗi gói thầu mới.
Giải pháp cho nhà thầu: xây “hệ sinh thái vật liệu” để bảo vệ tiến độ
Trước tình trạng thiếu nguyên vật liệu cao tốc, nhà thầu không thể tiếp tục trông chờ vào việc thủ tục mỏ được giải quyết kịp thời. Họ cần chủ động xây dựng một "hệ sinh thái vật liệu" cho riêng mình. Thứ nhất, cấu trúc lại hợp đồng với chủ đầu tư, gắn tiến độ với điều kiện bảo đảm nguồn cung cát, đá rõ ràng, thay vì nhận trọn rủi ro vật liệu. Thứ hai, sớm tham gia từ khâu khảo sát mỏ, đánh giá khả năng đáp ứng về khối lượng, chất lượng và thời gian, đặc biệt với cát đắp và cát xây dựng trong bối cảnh nhiều dự án phía Nam cùng sử dụng chung nguồn tài nguyên. Thứ ba, phối hợp chặt với địa phương trong hồ sơ, thủ tục khai thác để tránh lặp lại cảnh mỏ Trà Đuốc Lớn được chấp thuận chủ trương nhưng không thể khai thác đúng thời điểm dự án cần đá.
Cuối cùng, nhà thầu cần nhìn tiến độ thi công và tiến độ giải ngân như một vòng tròn khép kín với vật liệu ở trung tâm. Khi mỏ đá cung cấp bị tắc, thi công chậm; thi công chậm kéo theo nghiệm thu và giải ngân chậm, như trường hợp Mỹ An – Cao Lãnh. Khi khan hiếm cát xây dựng và cát đắp không được dự báo trước, kế hoạch rút ngắn 6 tháng tiến độ trên tuyến TP.HCM – Trung Lương – Mỹ Thuận khó thành hiện thực. Giải pháp bền vững không nằm ở khẩu hiệu "đẩy nhanh tiến độ", mà ở việc thiết kế chuỗi cung ứng vật liệu như một hệ thống có phân tích dữ liệu, đánh giá rủi ro và cam kết dài hạn với các đối tác khai thác. Chỉ khi nhà thầu nắm quyền chủ động với nguồn cát, đá, các mục tiêu tiến độ mới thôi là những con số đẹp trên văn bản.
