Giải phóng mặt bằng cao tốc: không chỉ là chuyện của bản đồ quy hoạch
Giải phóng mặt bằng cao tốc là quá trình Nhà nước thu hồi đất, thu hẹp hoặc xóa bỏ nhà cửa, công trình hiện hữu để mở rộng hoặc xây dựng mới tuyến cao tốc, tạo hành lang an toàn giao thông nhưng đồng thời buộc nhiều hộ dân phải di dời, thay đổi toàn bộ sinh kế và không gian sống vốn đã gắn bó qua nhiều năm. Với những dự án mở rộng đường TP.HCM, khái niệm này không còn nằm trên giấy mà hiện lên bằng bê tông, tiếng xe cơ giới và tâm trạng thấp thỏm của từng gia đình ở sát mép đường. Vấn đề không phải ở chỗ có nên nâng cấp hạ tầng hay không, mà là cách chúng ta đối xử với những người đang phải tháo dỡ nhà dân để bàn giao mặt bằng.
Từ quốc lộ 22 đến Lê Quang Đạo: tuyến huyết mạch và những mái nhà phải dỡ bỏ
Trên trục đường từng là quốc lộ 22, nay mang tên Lê Quang Đạo, mở rộng đường TP.HCM hướng về Tây Ninh đồng nghĩa với việc hàng loạt hộ dân phải thu dọn, tháo dỡ nhà cửa để nhường chỗ cho phần mở rộng mặt đường. Không cần nhìn vào bản vẽ, chỉ cần đi một vòng là thấy những bức tường bị đập, mái tôn được gỡ, cửa hàng từng đông khách giờ treo biển di dời. Người dân không đứng ngoài cuộc; họ trực tiếp tháo dỡ nhà dân, tự tay cắt đi phần tài sản gắn với bao kỷ niệm để kịp tiến độ bàn giao mặt bằng cho dự án. Đó là sự hợp tác, nhưng cũng là nỗi mất mát rõ ràng. Nếu chỉ nhìn tuyến đường tương lai với 10 làn xe mà quên những nền móng đang sụp xuống hôm nay, chúng ta đã bỏ qua câu chuyện con người trong mỗi mét vuông đất bị thu hồi.
Cơ chế bồi thường: khoảng cách giữa văn bản và đời sống
Trong mọi cuộc giải phóng mặt bằng cao tốc, bồi thường và tái định cư là từ khóa người dân quan tâm hơn bất cứ thông số kỹ thuật nào. Trên giấy, quy định thường nhấn mạnh "đảm bảo quyền lợi chính đáng" của hộ bị thu hồi đất; ngoài đời, một mét vuông đất là cả câu chuyện sinh kế, vị trí kinh doanh và mạng lưới hàng xóm. Khi người dân chủ động tháo dỡ nhà và bàn giao mặt bằng, điều đó cho thấy họ chấp nhận rời bỏ nhà cửa với hy vọng cơ chế bồi thường sẽ đủ để xây dựng cuộc sống mới. Nhưng nếu tiền bồi thường chỉ tính bằng mét, không tính bằng năm tháng gắn bó, mối quan hệ cộng đồng và chi phí làm lại từ đầu, thì đó vẫn là một phần bồi thường thiếu công bằng về cảm xúc. Việc mở rộng đường TP.HCM chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi kèm một cơ chế hỗ trợ chuyển đổi sinh kế chứ không dừng ở những bảng giá đất và phương án di dời khô khan.
Tác động thực tế: từ đại công trường đến màn hình người dùng
Một chi tiết tưởng nhỏ lại nói lên rất nhiều về cách các dự án hạ tầng hiện diện trong đời sống thường ngày: để theo dõi "đại công trường" mở rộng cao tốc TP.HCM – Trung Lương trên môi trường số, người dùng thậm chí được hướng dẫn cách tắt tiện ích chặn quảng cáo trên trình duyệt, từ việc nhấn vào biểu tượng, chọn tắt cho trang này và tải lại trang hiển thị nội dung. Đó là minh họa cho thực tế: thông tin về giải phóng mặt bằng, tháo dỡ nhà dân và bàn giao mặt bằng không chỉ diễn ra ở hiện trường mà còn đi qua từng chiếc điện thoại, từng thao tác chuột. Khi người dân vừa lo chuyện di dời ngoài đời, vừa cần tự điều chỉnh trình duyệt để theo dõi tin tức, chúng ta thấy rõ dự án hạ tầng đang chạm vào cả không gian vật lý lẫn không gian số. Một đại công trường không chỉ chiếm chỗ trên mặt đất mà còn chen vào dòng thông tin, quảng cáo và thói quen sử dụng mạng của mỗi cá nhân.
Kết luận: mở rộng đường nhưng không được thu hẹp đời sống người dân
Giải phóng mặt bằng cao tốc là cái giá không thể tránh nếu muốn có những tuyến huyết mạch hiện đại, giảm kẹt xe và rút ngắn khoảng cách vùng miền. Nhưng cái giá ấy không nên được trả chủ yếu bằng nước mắt người phải rời bỏ nhà cửa. Khi nhìn vào cao tốc TP.HCM – Trung Lương hay tuyến Lê Quang Đạo đang mở rộng, chúng ta cần đặt câu hỏi: mỗi hộ dân phải tháo dỡ nhà dân sẽ nhận lại điều gì ngoài một khoản bồi thường? Tái định cư có gần nơi họ quen sống, con cái có tiếp tục học ở trường cũ, sinh kế mới có đủ ổn định để bù lại mặt bằng kinh doanh đã mất? Một dự án hạ tầng đáng tự hào phải song hành với một câu chuyện nhân văn thuyết phục. Mở rộng đường TP.HCM không được đồng nghĩa với thu hẹp không gian sống, tiếng nói và tương lai của chính những người đang miệt mài bàn giao mặt bằng hôm nay.
