Thông tư 81 và bước ngoặt trong vai trò của Ban đại diện cha mẹ học sinh
Ban đại diện cha mẹ học sinh là tổ chức tự nguyện của phụ huynh tại nhóm, lớp và cơ sở giáo dục, có nhiệm vụ đại diện tiếng nói cha mẹ, phối hợp với nhà trường trong việc chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục trẻ mầm non, học sinh, đồng thời tham gia xây dựng môi trường giáo dục an toàn, tôn trọng và phù hợp điều kiện kinh tế – xã hội của cộng đồng xung quanh nhà trường. Từ ngày 15/11, Bộ Giáo dục và Đào tạo áp dụng Điều lệ Ban đại diện cha mẹ học sinh mới theo Thông tư 81/2026/TT-BGDĐT, thay thế hoàn toàn Thông tư 55 vốn gây nhiều tranh luận trong nhiều năm. Không còn là “cánh tay nối dài” để vận động các khoản thu ngoài quy định, Ban đại diện cha mẹ học sinh được định vị lại như một đối tác đồng hành, phản biện và bảo vệ quyền lợi học sinh. Sự thay đổi này không chỉ mang tính kỹ thuật pháp lý, mà là một chuyển dịch tư duy: nhà trường phải dựa vào chuyên môn và nguồn lực công, phụ huynh được giải phóng khỏi áp lực đóng góp bắt buộc, để tập trung vào việc đồng hành với con.
Quyền mới ở cấp nhóm, lớp và cơ sở giáo dục: phụ huynh có tiếng nói, không chỉ có nghĩa vụ
Điểm tích cực nhất của Điều lệ mới là quyền của Ban đại diện cha mẹ học sinh được quy định rõ ràng ở cả cấp nhóm, lớp và cấp trường, chấm dứt tình trạng "muốn hiểu sao cũng được" trước đây. Ở cấp nhóm, lớp, Ban đại diện được cung cấp các thông tin cần thiết liên quan trực tiếp đến việc thực hiện nhiệm vụ, thay vì nghe lại qua giáo viên chủ nhiệm một cách chọn lọc. Đây là nền tảng để phụ huynh giám sát và góp ý có cơ sở, không phải dựa trên tin đồn. Quan trọng hơn, Ban đại diện có quyền tham gia ý kiến về nội dung phối hợp chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục trẻ; có quyền phản ánh, kiến nghị với giáo viên chủ nhiệm hoặc người đứng đầu cơ sở giáo dục về các vấn đề liên quan đến việc thực hiện nhiệm vụ của mình, và đề nghị nhà trường tổ chức trao đổi khi cần. Ở cấp cơ sở giáo dục, cơ chế cung cấp thông tin và tham gia ý kiến được mở rộng, giúp tiếng nói phụ huynh đi thẳng đến ban giám hiệu, chứ không bị "lọc" qua nhiều tầng nấc. Nếu phụ huynh biết sử dụng các quyền này, Ban đại diện sẽ trở thành kênh tham vấn và kiểm soát mềm rất hiệu quả.
Từ “huy động đóng góp” sang “đồng hành tự nguyện, minh bạch”
Thông tư 81 đặt ra một ranh giới dứt khoát giữa sự đồng hành của phụ huynh và việc huy động đóng góp mang màu sắc nghĩa vụ. Cha mẹ học sinh tự nguyện quyết định hình thức hỗ trợ bằng cách cung cấp trực tiếp hàng hóa, dịch vụ cần thiết cho hoạt động hoặc thanh toán trực tiếp cho đơn vị cung cấp, Ban đại diện không được thu, tiếp nhận hay quản lý tiền hỗ trợ; không ấn định mức, không phân bổ, không lập danh sách phải đóng, không đòi hỏi bất kỳ phụ huynh cụ thể nào. Đây là thay đổi mang tính "giải phóng" cho cả phụ huynh lẫn Ban đại diện. Điều đáng chú ý là nếu mức hỗ trợ thực tế không đủ, Ban đại diện phải điều chỉnh nội dung, quy mô hoặc phương thức tổ chức hoạt động, chứ không được gây áp lực yêu cầu phụ huynh bù phần còn thiếu. Việc hỗ trợ hay không hỗ trợ tuyệt đối không được dùng làm căn cứ phân biệt đối xử hoặc gây bất lợi cho trẻ mầm non, học sinh và cha mẹ. Nói cách khác, quyền của phụ huynh được bảo vệ ở cả hai chiều: được tham gia, nhưng cũng được từ chối mà không bị "bêu tên".
Những hoạt động nào Ban đại diện được làm – và không được làm?
Một điểm rất quan trọng mà nhiều phụ huynh cần nắm rõ là giới hạn nhiệm vụ của Ban đại diện cha mẹ học sinh. Điều lệ mới khẳng định hỗ trợ cho hoạt động của Ban đại diện không được dùng cho xây dựng, cải tạo, sửa chữa cơ sở vật chất; mua sắm, thuê, lắp đặt, sửa chữa, bảo dưỡng trang thiết bị, đồ dùng; hoạt động quản trị, quản lý, điều hành, chuyên môn; chi trả thù lao, tiền công, tiền thưởng, quà tặng cho cán bộ quản lý, giáo viên, nhân sự hỗ trợ giáo dục; cũng không chi cho các dịch vụ thường xuyên thuộc trách nhiệm nhà trường hoặc các nội dung bị pháp luật cấm. Điều này chấm dứt cơ chế "quỹ lớp", "quỹ trường" do Ban đại diện đứng tên nhưng thực chất dùng để bù cho các khoản mà ngân sách hoặc nhà trường phải chịu. Một hiệu trưởng chia sẻ rằng trường của ông đã chủ động rà soát, không còn triển khai việc thu kinh phí hoạt động của Ban đại diện, các khoản chi thuộc trách nhiệm nhà trường được thực hiện đúng nguồn và quy định hiện hành. Đây là minh chứng cho khả năng thực thi: nếu nhà trường nghiêm túc, phụ huynh sẽ không cần "gánh" thay.
Phụ huynh nên làm gì để tham gia hiệu quả trong bối cảnh mới?
Điều lệ mới có ý nghĩa đặc biệt với những vùng kinh tế khó khăn, nơi chênh lệch điều kiện gia đình khiến nhiều phụ huynh ngại đến trường vì sợ bị vận động đóng góp. Một giáo viên vùng cao nhận xét rằng quy định rõ nguyên tắc tự nguyện, công khai, minh bạch và không gây bất lợi cho học sinh khi cha mẹ không hỗ trợ là "rất cần thiết" với địa bàn này. Thay vì mặc định đồng hành nghĩa là phải có tiền, phụ huynh có thể hỗ trợ bằng ngày công, kinh nghiệm nghề nghiệp, tham gia hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp, hoặc đơn giản là dành thời gian giúp con học tập. Về phía nhà trường và Ban đại diện, cần chuyển từ tư duy "có kinh phí mới tổ chức được hoạt động" sang "thiết kế hoạt động phù hợp với điều kiện thực tế của học sinh và địa phương". Những trải nghiệm tìm hiểu văn hóa dân tộc, nghề truyền thống, sản xuất nông nghiệp, bảo vệ môi trường tại cộng đồng có giá trị giáo dục lớn mà không đòi hỏi chi phí cao. Nếu Ban đại diện chủ động đề xuất các hoạt động loại này, dùng sự hiểu biết địa phương và công sức của phụ huynh thay cho tiền, vai trò đồng hành sẽ trở nên thực chất, bình đẳng và ít áp lực hơn cho tất cả.
