Miễn phí sách giáo khoa lan rộng: Cần Thơ và Cà Mau dẫn đầu hỗ trợ học sinh yếu thế

Miễn phí sách giáo khoa: Từ khẩu hiệu công bằng đến chuyển dịch nguồn lực thực chất

Miễn phí sách giáo khoa là chính sách giáo dục trong đó học sinh, đặc biệt là học sinh hộ nghèo, hộ cận nghèo và các nhóm yếu thế, được cấp hoặc cho mượn trọn bộ sách phục vụ chương trình phổ thông mà không phải tự chi trả, qua đó giảm gánh nặng chi phí học tập và bảo đảm tiếp cận giáo dục bình đẳng trong những năm học tiếp theo. Trong bối cảnh chi phí đầu năm học ngày càng trở thành rào cản đối với trẻ em nông thôn và vùng dân tộc thiểu số, việc một số địa phương chủ động dùng ngân sách để miễn phí sách giáo khoa cho nhóm khó khăn là bước đi cho thấy ưu tiên rất rõ: hỗ trợ học sinh yếu thế trước, mở rộng dần về sau. Đây không phải quyết định mang tính tượng trưng, mà là sự tái phân bổ nguồn lực công theo hướng công bằng hơn, dù ngân sách còn hạn chế.

Cần Thơ chọn cách đi từ những địa bàn khó nhất, thay vì chia đều một khoản hỗ trợ mỏng cho toàn bộ hệ thống. Thành phố ưu tiên miễn phí sách giáo khoa cho học sinh hộ nghèo, hộ cận nghèo và học sinh có hoàn cảnh khó khăn tại 38 xã, phường vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Sở Giáo dục và Đào tạo đã phối hợp với các địa phương này và tổng hợp được 26.999 trẻ thuộc diện được hỗ trợ sách. Quy mô gần 27.000 học sinh không nhỏ nếu đặt cạnh khả năng cân đối ngân sách, nhưng điểm đáng chú ý là cách thiết kế chính sách: tập trung vào đúng nhóm thiệt thòi nhất, thay vì san sẻ dàn đều. Đây là quan điểm cần được nhấn mạnh, vì nó quyết định hiệu quả thực tế của mọi chính sách hỗ trợ học sinh.

Cần Thơ: Ưu tiên học sinh hộ nghèo và bài toán ngân sách không né tránh

Điểm mạnh nhất trong cách làm của Cần Thơ là dám đối diện thẳng với giới hạn ngân sách thay vì ôm tham vọng bao phủ mọi nhóm cùng lúc. Sở Giáo dục và Đào tạo đã xây dựng nhiều phương án hỗ trợ sách giáo khoa, trong đó có phương án mở rộng đến vùng đặc biệt khó khăn và toàn bộ học sinh dân tộc thiểu số, nhưng phải thừa nhận rằng các phương án này đều có tổng nhu cầu kinh phí vượt mức 10 tỉ đồng, vượt khả năng cân đối nguồn lực. Cuối cùng, phương án tập trung vào học sinh hộ nghèo, hộ cận nghèo và học sinh khó khăn tại 38 xã, phường, với kinh phí dự kiến khoảng 5,7 tỉ đồng, được đề xuất vì đáp ứng đồng thời hai điều kiện: bao phủ đúng nhóm cần ưu tiên và không vượt trần ngân sách cho phép. Đây là lựa chọn thực tế, nhưng cũng là tuyên bố chính trị: ưu tiên học sinh yếu thế hơn mọi nhóm khác.

Đi cùng với miễn phí sách giáo khoa, Cần Thơ còn triển khai chính sách hỗ trợ chi phí học tập bằng tiền mặt, chi trả trực tiếp cho các đối tượng mồ côi, khuyết tật, hộ nghèo với mức 150.000 đồng/học sinh/tháng, không quá 9 tháng/năm học và chi trả 2 lần vào đầu các học kỳ. Việc trả tiền hỗ trợ học sinh thay vì yêu cầu phụ huynh tự ứng trước rồi quyết toán là thay đổi quan trọng về tư duy hành chính: chuyển gánh nặng thủ tục khỏi người nghèo, đưa trách nhiệm về phía nhà trường và cơ quan quản lý. "Chính sách này sẽ hỗ trợ rất lớn về mặt vật chất và tinh thần, giảm gánh nặng từ đầu năm học cho cha mẹ học sinh, nhất là những gia đình có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn". Câu nói ấy không chỉ là lời giải thích, mà là định nghĩa rõ ràng về mục tiêu của chính sách giáo dục công: giảm bớt nỗi lo tiền bạc để trẻ em có thể tập trung vào việc học.

Cà Mau: Phổ cập miễn phí sách giáo khoa toàn cấp học bằng hình thức mượn

Nếu Cần Thơ là câu chuyện tập trung nguồn lực vào nhóm học sinh hộ nghèo, thì Cà Mau lại chọn hướng đi mang tính phổ cập theo lộ trình. Tại kỳ họp thứ 5 Hội đồng nhân dân tỉnh khóa XI, các đại biểu đã nhất trí thông qua nghị quyết về chính sách miễn phí sách giáo khoa cho học sinh, học viên trên địa bàn tỉnh. Điểm đáng chú ý là cách triển khai: từ năm học 2026–2027, miễn phí sách giáo khoa đối với học sinh tiểu học; từ năm học 2027–2028, áp dụng với học sinh trung học cơ sở; và đến năm học 2028–2029, mở rộng với học sinh trung học phổ thông. Đây không phải là quyết định cảm tính, mà là lộ trình ba bước rõ ràng, cho phép tỉnh chủ động tính toán ngân sách từng giai đoạn và chuẩn bị hệ thống cung ứng, lưu trữ, luân chuyển sách.

Cách làm của Cà Mau có một chi tiết đáng khen: học sinh được miễn phí thông qua hình thức mượn một bộ sách giáo khoa đầy đủ các môn theo chương trình phổ thông do Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo quyết định. Nói cách khác, tỉnh không đi theo hướng cấp phát sách "sở hữu", mà xây dựng cơ chế sử dụng sách như tài sản chung. Điều này vừa giảm chi phí lãng phí sách mỗi năm, vừa buộc hệ thống phải xây dựng văn hóa giữ gìn sách trong nhà trường. Theo thống kê của Sở Giáo dục và Đào tạo, năm học 2026–2027 Cà Mau có khoảng 345.230 học sinh phổ thông, riêng cấp tiểu học khoảng 157.670 học sinh, với nguồn kinh phí cấp sách giáo khoa cho tiểu học gần 29 tỉ đồng. Con số này cho thấy tỉnh chấp nhận chi một khoản không nhỏ để hiện thực hóa lời hứa miễn phí sách giáo khoa, thay vì dừng ở khẩu hiệu.

Tác động với học sinh yếu thế và câu hỏi về khả năng nhân rộng

Khi quan sát đồng thời hai mô hình miễn phí sách giáo khoa của Cần Thơ và Cà Mau, có thể thấy một điểm chung: chính sách giáo dục mới đang cố tình nghiêng về phía học sinh có hoàn cảnh khó khăn. Ở Cần Thơ, đề án giai đoạn 2026–2030 dự kiến ưu tiên hỗ trợ trên 41.500 học sinh có hoàn cảnh khó khăn với kinh phí khoảng 12 tỉ đồng, cùng khoảng 151.000 học sinh dân tộc thiểu số với kinh phí khoảng 42 tỉ đồng. Ở Cà Mau, việc dành gần 29 tỉ đồng chỉ cho tiểu học ngay trong năm đầu cho thấy tỉnh chấp nhận chi mạnh để xóa một lớp rào cản chi phí cho tất cả học sinh trong độ tuổi này. Điểm khác biệt là cách xác định trọng tâm: Cần Thơ đi từ nhóm học sinh hộ nghèo và địa bàn dân tộc thiểu số, Cà Mau đi từ toàn cấp học, nhưng cả hai đều chuyển nguồn lực công về phía những người trước đây phải tự lo sách vở bằng tiền túi.

Về đời sống, tác động là rõ ràng: một bộ sách giáo khoa không còn là khoản chi mà mỗi gia đình phải cân lên đặt xuống trước thềm năm học mới. Ở Cần Thơ, phụ huynh hộ nghèo không còn phải làm đơn xin miễn học phí, vì nhà trường có trách nhiệm tự lập và phê duyệt danh sách, gửi cấp thẩm quyền trong 10 ngày làm việc kể từ ngày khai giảng. Ở Cà Mau, học sinh được mượn sách trực tiếp từ nhà trường, tránh tình trạng phải mua sách mới mỗi năm. Tuy vậy, câu hỏi lớn đặt ra là khả năng nhân rộng ra các tỉnh khác trong điều kiện ngân sách vẫn còn hạn hẹp. Không phải địa phương nào cũng có thể chi hàng chục tỉ đồng trong vài năm, nên nếu trung ương không có cơ chế hỗ trợ hoặc chia sẻ chi phí, mô hình miễn phí sách giáo khoa rất dễ dừng lại ở một vài tỉnh tiên phong, thay vì trở thành chính sách quốc gia.

Kết luận: Miễn phí sách giáo khoa phải trở thành chuẩn mực, không phải ngoại lệ

Miễn phí sách giáo khoa và các chính sách hỗ trợ học sinh, từ tiền chi phí học tập đến việc siết chặt các khoản thu ngoài học phí, đang định nghĩa lại thế nào là một hệ thống giáo dục công bằng. Cần Thơ cho thấy cách tiếp cận đặt học sinh hộ nghèo, cận nghèo và vùng dân tộc thiểu số vào trung tâm quyết định phân bổ ngân sách. Cà Mau chứng minh rằng một tỉnh hoàn toàn có thể xây dựng lộ trình cụ thể để miễn phí sách giáo khoa cho tất cả học sinh phổ thông nếu dám ưu tiên giáo dục trong cấu trúc chi tiêu. Hai mô hình không giống nhau, nhưng cùng gửi một thông điệp: sách giáo khoa không nên là rào cản tài chính, mà phải là tài sản chung mà mọi trẻ em đều có quyền sử dụng.

Từ góc nhìn chính sách giáo dục dài hạn, điều cần thiết bây giờ không phải là tranh luận xem mô hình nào "ưu việt" hơn, mà là làm thế nào để những quyết định tiên phong này không trở thành ngoại lệ hiếm hoi. Nghị định về nhóm đối tượng ưu tiên đã mở ra khung pháp lý để các địa phương thiết kế chính sách hỗ trợ học sinh yếu thế, nhưng nếu không có một chiến lược tài chính ở tầm quốc gia, nỗ lực của vài tỉnh sẽ khó tạo nên chuyển biến hệ thống. Miễn phí sách giáo khoa cần được nhìn như một chuẩn mực tối thiểu của nhà nước trong bảo đảm quyền học tập, tương đương với chuyện xây trường lớp hoặc trả lương giáo viên. Khi chuẩn mực ấy được chấp nhận, câu hỏi tiếp theo sẽ không còn là "có miễn phí không?", mà là "miễn phí thế nào để công bằng hơn?" – đó mới là cuộc thảo luận xứng đáng cho một nền giáo dục đang muốn tiến lên.