Mạng xã hội là yếu tố khuếch đại, không phải nguồn gốc của tự gây thương tích
Mạng xã hội tự gây thương tích ở thanh thiếu niên là hiện tượng trong đó các nền tảng trực tuyến không trực tiếp tạo ra hành vi tự hại, nhưng làm tăng tần suất, cường độ và tính lây lan của nó bằng cách liên tục cung cấp nội dung tiêu cực trực tuyến, củng cố cảm xúc tuyệt vọng và kết nối trẻ em dễ tổn thương với cộng đồng có hành vi tương tự, khiến nguy cơ tâm lý trẻ em vốn cao trở nên bùng phát thành hành vi cụ thể. Theo Thạc sỹ Nguyễn Thành Long, mạng xã hội không phải nguyên nhân duy nhất dẫn đến hành vi tự gây thương tích, nhưng có thể làm gia tăng nguy cơ ở những trẻ vốn đã có yếu tố dễ tổn thương. Việc đổ toàn bộ trách nhiệm cho công nghệ là sai hướng: gốc rễ nằm ở trầm cảm, xung đột gia đình, cô đơn kéo dài. Tuy vậy, coi mạng xã hội như vô can cũng là nguy hiểm, bởi nó hoạt động giống chiếc loa phóng đại mọi nỗi đau chưa được xử lý.
Thuật toán, lây lan xã hội và vòng xoáy nội dung tiêu cực
Cơ chế nguy hiểm nhất của mạng xã hội tự gây thương tích là cách thuật toán và lây lan xã hội âm thầm đẩy trẻ vào “buồng vang” chỉ toàn nội dung tiêu cực trực tuyến. Trẻ có thể bắt đầu xem vài video buồn vì tò mò hoặc do đang chán nản; sau đó, nền tảng hiểu rằng đó là thứ người dùng thích, rồi tiếp tục đề xuất thêm các nội dung tương tự, khiến trẻ ngày càng tiếp xúc nhiều hơn với hình ảnh, ngôn ngữ và trải nghiệm liên quan đến tự gây thương tích. Trường hợp M.A cho thấy nguồn cấp dữ liệu nhanh chóng bị bao phủ bởi nhạc trầm buồn, câu trích dẫn vô vọng và video lãng mạn hóa cô đơn. Cơ chế lây lan xã hội khiến trẻ cảm tưởng “ai cũng đau khổ như mình”, bình thường hóa tự hại như một cách giải tỏa. Các cộng đồng trực tuyến có thể tạo cảm giác được đồng cảm, nhưng trong một số trường hợp cũng làm tăng nguy cơ bắt chước khi trẻ thường xuyên tiếp xúc với người có hành vi tương tự.
Không chỉ nội dung xấu: bắt nạt trực tuyến và nhu cầu thuộc về nhóm
Nguy cơ tâm lý trẻ em không tăng lên chỉ vì chúng xem nhiều nội dung buồn, mà còn vì chúng bị tấn công ngay trong thế giới ấy. Bắt nạt trực tuyến thanh thiếu niên biến không gian vốn được xem là nơi trú ẩn thành chiến trường. M.A trở thành nạn nhân của những lời chế giễu trên trang Confession ẩn danh của trường, khiến cảm giác xấu hổ và bị loại trừ càng dữ dội. Trong phản ứng tuyệt vọng, em tự rạch tay, rồi chụp ảnh đăng vào hội nhóm kín. Hình ảnh vết rạch trở thành “mật mã chung” giúp em được thừa nhận, được bình luận đồng cảm, được thuộc về một cộng đồng. Đây là cái bẫy tinh vi: mạng xã hội đáp ứng nhu cầu kết nối của trẻ em dễ tổn thương bằng cách gắn chặt bản dạng nhóm với hành vi tự gây thương tích. Tự hại không còn là chuyện cá nhân, mà là “vé vào cửa” để không cảm thấy lạc loài.
Tự gây thương tích khác với tự sát, nhưng là chiếc cầu nguy hiểm
Chúng ta thường hoảng loạn trước các vết rạch tay và ngay lập tức gắn chúng với ý định tự sát. Điều này vừa thiếu chính xác, vừa làm trẻ càng khó mở lời. Tự gây thương tích không có ý định tự sát là hành vi cố ý gây tổn thương cho cơ thể nhưng không nhằm mục đích kết thúc cuộc sống; nó được dùng như một cách điều hòa cảm xúc, giải tỏa căng thẳng, giảm đau khổ hoặc tự trừng phạt bản thân. Bác sỹ Nguyễn Thành Long nhấn mạnh hành vi tự gây thương tích với hành vi tự sát là hai hành vi khác nhau về mục đích, nhưng tự gây thương tích là một yếu tố nguy cơ quan trọng liên quan đến tự sát khi tình trạng tiến triển. Nói cách khác, mỗi vết rạch tay có thể là “van xả áp suất” tạm thời, nhưng nếu không xử lý gốc rễ đau khổ, cây cầu từ tự hại sang ý nghĩ kết thúc cuộc sống sẽ ngày càng ngắn lại.
Nhận diện trẻ em có nguy cơ cao và can thiệp trước khi quá muộn
Câu hỏi quan trọng không phải “làm sao cấm trẻ dùng mạng xã hội”, mà là “làm sao nhận ra và bảo vệ trẻ em dễ tổn thương”. Những tín hiệu báo động thường rõ ràng nếu người lớn chịu quan sát: trẻ thu mình, dễ cáu gắt, thường xuyên buồn chán, mệt mỏi, chậm chạp, giảm tập trung chú ý, học tập giảm sút, ngủ kém, gầy sút cân. Gia đình và nhà trường cần duy trì giao tiếp cởi mở, quan sát những thay đổi bất thường về cảm xúc, hành vi, giấc ngủ và học tập của trẻ. Khi phát hiện trẻ tự gây thương tích, người lớn không nên trách mắng hoặc chỉ yêu cầu trẻ “không được làm nữa”, mà cần tìm hiểu nguyên nhân phía sau và đưa trẻ đến cơ sở chuyên khoa khi cần thiết. Sự can thiệp sớm và đúng chuyên khoa chính là chìa khóa tháo gỡ tổn thương, trả lại sự phát triển lành mạnh cả về thể chất lẫn tinh thần cho thế hệ trẻ. Kết luận rõ ràng là: quản lý mạng xã hội không thể tách rời việc chữa lành những đứt gãy trong đời sống cảm xúc và quan hệ gia đình.
