Cơ chế đặc thù APEC 2027 là gì và vì sao mang tính bước ngoặt?
Cơ chế đặc thù phục vụ Hội nghị cấp cao APEC 2027 là một hệ thống chính sách và giải pháp pháp lý tạm thời, được Quốc hội thiết kế riêng để tháo gỡ vướng mắc về quy hoạch, đầu tư công, đất đai và vật liệu xây dựng cho các dự án tại đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang, nhằm bảo đảm tiến độ chuẩn bị hạ tầng và tổ chức thành công sự kiện đối ngoại này.
Tại Kỳ họp không thường lệ lần thứ nhất, Quốc hội khóa XVI đã dành một phiên thảo luận riêng, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên, để xem xét dự thảo Nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù cho các dự án, công trình phục vụ Hội nghị cấp cao APEC 2027 tại đặc khu Phú Quốc. Bản chất đây không chỉ là một văn bản phục vụ APEC 2027 Việt Nam, mà còn là phép thử cho tư duy lập pháp dám “mở đường” thay vì chỉ “giữ trật tự”. Các đại biểu công khai nhìn nhận Nghị quyết mang tính đặc biệt, ra đời để xử lý một tình huống đặc biệt gắn với nhiệm vụ đối ngoại đặc biệt quan trọng của quốc gia.
Lý do phải có cơ chế đặc thù: APEC 2027 và áp lực tiến độ hạ tầng
Nếu không có cơ chế đặc thù, Việt Nam khó có thể đáp ứng yêu cầu về tiến độ, chất lượng chuẩn bị hạ tầng cho APEC 2027. Các dự án tại Phú Quốc, An Giang đang đối mặt nhiều nút thắt pháp lý: từ quy hoạch, vật liệu xây dựng, đầu tư công đến câu chuyện đất đai gắn với lấn biển. Việc chậm xử lý sẽ kéo theo nguy cơ trễ hẹn đối với một sự kiện mà cả khu vực đang dõi theo.
Các đại biểu Quốc hội thẳng thắn khẳng định Nghị quyết về cơ chế đặc thù là để “tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong việc thực hiện các dự án, công trình phục vụ Hội nghị cấp cao APEC 2027” tại đặc khu Phú Quốc. Nói cách khác, APEC 2027 là chất xúc tác buộc hệ thống phải thay đổi cách làm: không thể để những thủ tục dở dang, những quy định chưa đồng bộ cản trở nhiệm vụ chính trị – đối ngoại mà Quốc hội gọi là “đặc biệt quan trọng của quốc gia”. APEC 2027 Việt Nam vì thế không chỉ là một hội nghị, mà là đòn bẩy để tái cấu trúc cách nhà nước chuẩn bị hạ tầng cho các sự kiện tầm khu vực.
Thiết kế pháp lý: vừa tháo gỡ vướng mắc, vừa giữ kỷ cương
Điểm đáng chú ý là cơ chế đặc thù lần này không phải “tấm vé tự do” cho các dự án APEC, mà là khung pháp lý có điều kiện. Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên yêu cầu cơ quan soạn thảo phải bổ sung, làm rõ cơ sở chính trị, pháp lý và thực tiễn của từng cơ chế, chính sách; bảo đảm vừa tháo gỡ khó khăn, vừa giữ vững kỷ cương, sự nghiêm minh của pháp luật. Câu nói này là lời nhắc: cải cách thể chế không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý.
Một điểm ranh giới được vạch ra khá rõ: Nghị quyết không được trở thành công cụ “hợp pháp hóa sai phạm có tính vụ lợi” và không loại trừ trách nhiệm của các tập thể, cá nhân nếu có sai phạm vì mục đích vụ lợi. Về mặt kỹ thuật lập pháp, Quốc hội cũng yêu cầu rà soát kỹ điều khoản thi hành, xác định rõ thời điểm có hiệu lực, hết hiệu lực, và quy định chuyển tiếp cho các thủ tục đang dở dang. Đây là cách xây dựng “cầu tạm” pháp lý cho APEC 2027, nhưng vẫn có điểm vào – ra rõ ràng, tránh việc cơ chế đặc thù bị kéo dài và biến hình thành ưu đãi thường trực cho một số nhóm lợi ích.
Phú Quốc – An Giang như “phòng thí nghiệm chính sách” cho vùng Đồng bằng sông Cửu Long
Một trong những góc nhìn đáng chú ý là đề xuất coi cơ chế đặc thù APEC 2027 như một “phòng thí nghiệm chính sách an toàn” tại Phú Quốc, An Giang. Đại biểu Hoàng Văn Nghĩa đánh giá cao sự chủ động của Chính phủ trong việc xây dựng cơ chế nhằm đáp ứng yêu cầu cấp bách của sự kiện, đồng thời xem đây là cơ hội khuyến khích đổi mới sáng tạo và tạo động lực phát triển cho cả vùng Đồng bằng sông Cửu Long. APEC 2027 vì thế được đặt trong một tầm nhìn dài hơi hơn: không chỉ phục vụ vài ngày hội nghị, mà mở đường cho cải cách thể chế vùng.
Đáng chú ý, định hướng hạ tầng phục vụ APEC được gắn chặt với các luật mới như Luật Kiến trúc, Luật Đất đai. Các công trình không chỉ nhằm hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật, mà còn phải trở thành biểu tượng văn hóa, kiến trúc xanh, phát thải thấp, thích ứng biến đổi khí hậu. Việc đầu tư hạ tầng APEC được yêu cầu kết hợp hài hòa giữa công nghệ hiện đại với bản sắc văn hóa Nam Bộ, tạo dựng di sản kiến trúc – sinh thái lâu dài. Đây là điểm đáng ủng hộ: APEC 2027 Việt Nam chỉ thực sự có ý nghĩa khi mỗi công trình hạ tầng sau hội nghị vẫn tiếp tục phục vụ đời sống kinh tế – xã hội địa phương.
Quản trị mới và phối hợp liên cấp: điều kiện để cơ chế đặc thù không bị lạm dụng
Cơ chế đặc thù chỉ phát huy hiệu quả nếu đi kèm một mô hình quản trị mới. Đại biểu Hoàng Văn Nghĩa đề nghị chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, gắn với minh bạch và trách nhiệm giải trình. Ông kiến nghị Chính phủ chỉ đạo tỉnh An Giang và các bộ, ngành sớm thành lập hệ thống kiểm tra, giám sát độc lập, áp dụng bộ chỉ số KPI/OKR để theo dõi tiến độ, chất lượng, hiệu quả ngân sách. Đây là yêu cầu thẳng vào “chỗ đau” lâu nay: thiếu bộ chỉ số rõ ràng khiến cơ chế ưu đãi dễ bị lợi dụng.
Ở tầm vĩ mô, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên yêu cầu quán triệt, thực hiện nghiêm túc các quan điểm chỉ đạo của cấp có thẩm quyền, bảo đảm sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan lập pháp, hành pháp và địa phương. Một mặt, Quốc hội yêu cầu sàng lọc chặt, chỉ áp dụng cơ chế đặc thù cho các dự án trực tiếp phục vụ APEC, tránh “cài cắm” dự án ngoài danh mục. Mặt khác, cũng phải làm rõ cơ sở cho phép các dự án tiếp tục thực hiện đến khi hoàn thành, dù Nghị quyết hết hiệu lực. Nếu hệ thống giám sát độc lập và cơ chế phối hợp liên cấp được thiết kế đúng, APEC 2027 sẽ là minh chứng rằng Việt Nam có thể vừa đẩy nhanh tiến độ, vừa bảo vệ được kỷ luật ngân sách và tính liêm chính trong đầu tư công.
