Cơ chế đặc thù APEC 2027 là gì và vì sao xuất hiện lúc này?
Cơ chế đặc thù APEC 2027 là tập hợp các chính sách rút gọn và linh hoạt về quy hoạch, đầu tư, xây dựng, đất đai và khoáng sản, cho phép dự án tại Phú Quốc được thi công song song với việc hoàn thiện thủ tục pháp lý, nhằm bảo đảm các công trình phục vụ Hội nghị cấp cao APEC hoàn thành đúng hạn, dù thông thường phải mất 18-36 tháng mới chuẩn bị xong hồ sơ để khởi công.
Điểm mấu chốt: Chính phủ đang xin Quốc hội cho phép “phá lệ có kiểm soát” để cứu tiến độ. Sáng 3/8, Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn, thừa ủy quyền Thủ tướng, đã trình dự thảo nghị quyết quy định cơ chế, chính sách đặc thù tháo gỡ khó khăn cho các dự án phục vụ Hội nghị cấp cao APEC 2027 tại đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang. Đây không phải điều chỉnh kỹ thuật nhỏ; nó là lựa chọn chính trị: ưu tiên tiến độ hội nghị so với quy trình hành chính thông thường.
Theo Chính phủ, nếu áp dụng đầy đủ trình tự đầu tư, quy hoạch, đất đai, xây dựng, môi trường, phải mất 18-36 tháng mới hoàn thành thủ tục để khởi công, có thể lâu hơn, không còn đủ thời gian hoàn thành công trình trước hội nghị. Vì thế, An Giang và các nhà đầu tư đã buộc thi công trước khi hồ sơ pháp lý kịp hoàn tất, khiến hàng loạt dự án Phú Quốc vướng mắc ở khâu nghiệm thu, thanh toán, quyết toán khối lượng đã làm. Nghị quyết đặc thù chính là “cầu thoát hiểm” cho tình trạng này.
Năm nhóm chính sách: Phá lệ nhưng không thể “phá luật”
Chính phủ trình Quốc hội 5 nhóm chính sách đặc thù về quy hoạch, kiến trúc, đổ thải chất thải xây dựng; khai thác, thu hồi khoáng sản; đầu tư công, đầu tư kinh doanh và dự án đối tác công tư (PPP) để tháo gỡ vướng mắc cho các dự án Phú Quốc. Trọng tâm là xử lý nhanh những “nút thắt” đang khóa chặt công trường, chứ không phải mở thêm đặc quyền cho nhà đầu tư.
Nhóm 1 là chính sách quy hoạch và kiến trúc: cho phép điều chỉnh quy hoạch theo thủ tục rút gọn, không phải thi tuyển phương án kiến trúc, miễn những bước hình thức nhưng vẫn phải giữ chuẩn kỹ thuật và mỹ quan đô thị. Nhóm 2 giải quyết chuyện đổ thải xây dựng và bảo vệ môi trường: chất thải được đổ tạm tại vị trí do cơ quan có thẩm quyền lựa chọn, có giám sát chặt và trách nhiệm hoàn trả mặt bằng.
Nhóm 3 xử lý khai thác, thu hồi khoáng sản: khối lượng khoáng sản đã khai thác trước khi cấp phép được tính vào tổng khối lượng cấp phép sau này hoặc được miễn cấp phép nếu đã dừng khai thác. Nhóm 4 và 5 tập trung vào chính sách quy hoạch đầu tư: dự án đầu tư công, đầu tư kinh doanh và PPP được thực hiện theo thủ tục đặc biệt, quy trình đơn giản, rút gọn, đồng thời điều chỉnh cơ chế sử dụng đất và giao đất đối với các hợp đồng BT. Nói thẳng, Nhà nước đang chấp nhận “may lại” khung pháp lý cho kịp áo APEC.
Thi công song song thủ tục: Lợi thời gian, rủi ro trách nhiệm
Điểm gây tranh luận nhất của cơ chế đặc thù APEC 2027 là cho phép các dự án tiếp tục thi công song song với việc hoàn thiện thủ tục hành chính. Về lý, đây là “liều thuốc mạnh” cho bài toán tiến độ; về thực tế, nếu thiếu kỷ luật, nó dễ trở thành tiền lệ hợp thức hóa thi công khi chưa đủ điều kiện pháp lý.
Dự thảo quy định các công trình, dự án được tiếp tục thi công trong quá trình hoàn thiện thủ tục để đáp ứng tiến độ cấp bách, đồng thời ghi nhận kết quả đối với khối lượng đã thi công thông qua quy trình đơn giản, rút gọn hoặc cơ chế đặc biệt. Nói cách khác, Nhà nước chấp nhận một thời gian “chênh” giữa pháp lý và thực địa, nhưng sau đó phải siết lại bằng cơ chế kiểm toán, nghiệm thu, thanh toán khối lượng rõ ràng.
Câu hỏi then chốt là ai chịu trách nhiệm nếu có sai sót thiết kế, vi phạm môi trường hoặc tranh chấp đất đai phát sinh trong giai đoạn thi công song song thủ tục. Khi chính sách cho phép “đi trước, hợp thức sau”, thì yêu cầu minh bạch trách nhiệm càng phải cao. Nếu không, cơ chế đặc thù APEC 2027 rất dễ bị biến tướng thành cơ chế hợp thức hóa sai phạm cho các dự án Phú Quốc tháo gỡ vướng mắc bằng đường tắt chứ không phải bằng kỷ luật pháp lý.
Quy trình rút gọn, BT và đất đai: Đòn bẩy cho Phú Quốc hay cánh cửa rủi ro?
Bên cạnh thi công song song thủ tục, dự thảo còn đề xuất quy trình rút gọn để ghi nhận kết quả thực hiện và khối lượng đã hoàn thành, nhất là với các dự án đã thi công trước nhưng nay mới hoàn tất hồ sơ pháp lý. Đây là bước “giải cứu” các công trình đang dang dở, giúp chúng không bị kẹt ở trạng thái không thể nghiệm thu, không thể thanh toán.
Với dự án đối ứng thuộc hợp đồng BT, cơ chế đặc thù cho phép giao đất từng phần, giá trị quỹ đất thanh toán được xác định theo giá đất cụ thể tại thời điểm hồ sơ thiết kế cơ sở của dự án đối ứng được phê duyệt. Về mặt tích cực, điều này giúp “gỡ nút” cho các hợp đồng BT đã thi công nhưng chưa hoàn tất thủ tục đất đai; về mặt rủi ro, nó đặt ra nguy cơ định giá đất thiếu sát, thất thoát nếu khâu thẩm định và kiểm toán không được siết kỹ.
Nghị quyết còn tập trung xử lý vướng mắc trong nghiệm thu, thanh toán, quyết toán khối lượng, đồng thời ghi nhận giá trị khối lượng công trình làm cơ sở thanh toán, kiểm toán. Theo một báo cáo, tỉnh An Giang đang triển khai 21 dự án phục vụ APEC với những công trình quy mô rất lớn, như Trung tâm Hội nghị và Triển lãm có tổng diện tích sàn hơn 152.000 m2. Với quy mô này, bất kỳ sai sót nào ở khâu giá trị khối lượng công trình cũng đều để lại hệ quả ngân sách lâu dài, chứ không chỉ là rủi ro kỹ thuật riêng lẻ.
Kết luận: Phú Quốc cần tốc độ, nhưng càng cần kỷ luật
Toàn bộ công trình phục vụ Hội nghị cấp cao APEC 2027 phải hoàn thành trước hội nghị 3-6 tháng để vận hành thử và rà soát tổng thể. Trong bối cảnh thủ tục thông thường mất tới 18-36 tháng mới khởi công được, cơ chế đặc thù là lựa chọn gần như bắt buộc để kịp tiến độ. Vấn đề không còn là “có nên phá lệ hay không”, mà là “phá lệ tới đâu và kiểm soát thế nào”.
Nghị quyết được đề nghị Quốc hội thông qua theo thủ tục rút gọn tại kỳ họp không thường lệ tháng 8/2026 và dự kiến có hiệu lực trong 5 năm. Nói cho đúng, đây là một thí nghiệm chính sách trên một “phòng lab” đặc biệt: đặc khu Phú Quốc. Thành công, nó có thể trở thành mẫu hình cho cơ chế đặc thù trong các dự án hạ tầng trọng điểm; thất bại, nó sẽ là minh chứng cho cái giá phải trả khi coi nhẹ kỷ luật pháp lý.
APEC 2027 là sự kiện đối ngoại quan trọng, nhưng Phú Quốc không thể phát triển bền vững nếu quen với cách làm “cơ chế đặc thù” như một thói quen. Cơ chế đặc thù APEC 2027 chỉ có ý nghĩa khi giúp hệ thống nhận diện điểm nghẽn, sửa luật căn cơ, thay vì biến luật thành chiếc áo co giãn mãi mãi. Tốc độ cần cho hội nghị là ngắn hạn; kỷ luật pháp lý quyết định tương lai lâu dài của một đặc khu du lịch – kinh tế chiến lược.
