Từ chiến lược trên giấy đến khả năng hành động
An ninh phi truyền thống là những nguy cơ vượt khỏi phạm vi đe dọa quân sự thông thường, có thể phát sinh từ dịch bệnh, thiên tai, môi trường, kinh tế, công nghệ và tác động đồng thời đến đời sống, an ninh quốc gia. Vì vậy, năng lực ứng phó không thể chỉ được đo bằng văn bản hay kế hoạch đã ban hành; thước đo phải là khả năng phát hiện nguy cơ, phối hợp lực lượng và bảo vệ người dân khi khủng hoảng xảy ra. Ngày 28/10 tại Hà Nội, Chính phủ sơ kết một năm triển khai Nghị quyết 147/NQ-CP, chiến lược quốc gia về phòng ngừa, ứng phó với các đe dọa này đến năm 2030, tầm nhìn 2045. Hội nghị do Bộ Công an tổ chức, có Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc dự và chỉ đạo, cùng Bộ trưởng Bộ Công an Lương Tam Quang và đại diện các bộ, ngành. Trọng tâm đặt ra là đưa nhận thức và kịch bản thành năng lực ứng phó quốc gia có thể vận hành, chứ không dừng ở tuyên truyền.
Đây là chuyển hướng cần thiết. Các mối đe dọa mới xuất hiện nhanh, liên kết với nhau và có thể lan từ không gian số sang hoạt động kinh tế, dịch vụ thiết yếu, rồi tác động trực tiếp đến sinh kế. Trí tuệ nhân tạo mở ra cơ hội, nhưng cũng đặt ra rủi ro về chủ quyền số, an ninh mạng và dữ liệu. Nếu cơ quan nhà nước chỉ bắt đầu xử lý khi hậu quả đã rõ, khoảng trống giữa nhận biết và hành động sẽ khiến thiệt hại lớn hơn.
Trách nhiệm chung, không thể giao khoán
Thông điệp cứng rắn nhất tại hội nghị là phòng ngừa, ứng phó không phải việc riêng của lực lượng công an. Cách hiểu giao khoán cho một cơ quan chuyên môn vừa làm mờ trách nhiệm của các đơn vị khác, vừa khiến phối hợp chỉ được tính đến sau khi sự cố xảy ra. Mỗi bộ, ngành và địa phương cần biết rõ mình phải làm gì, có thẩm quyền nào, cần chia sẻ dữ liệu gì và ai chịu trách nhiệm huy động nguồn lực. Một số đầu việc gắn trực tiếp với đời sống cho thấy tính liên ngành ấy: ngành y tế phải chuẩn bị phương án phòng, chống dịch bệnh; ngành giáo dục cần nhận diện, phòng ngừa sớm các nguy cơ ảnh hưởng đến học sinh, sinh viên. Người dân cũng cần được đặt ở trung tâm của kế hoạch, nhất là nhóm yếu thế và những nơi dễ bị tổn thương trước thảm họa, dịch bệnh hay tấn công mạng. An ninh con người không thể là phần bổ sung sau cùng; đó phải là mục tiêu định hướng cách chuẩn bị và phân bổ trách nhiệm.
Kết quả ban đầu đáng ghi nhận: 100% bộ, ngành và ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố đã ban hành kế hoạch thực hiện. Tuy nhiên, có kế hoạch chưa đồng nghĩa với năng lực phối hợp đã hình thành. Báo cáo tại hội nghị nêu những vướng mắc về điều phối liên ngành, phân định trách nhiệm và thẩm quyền huy động nguồn lực. Đây là những nút thắt cần tháo gỡ bằng quy trình cụ thể, thay vì trông chờ vào thiện chí phối hợp khi khủng hoảng đã bùng phát.
Cảnh báo sớm phải dẫn tới hành động sớm
Dự báo và cảnh báo sớm chỉ có giá trị khi thông tin đến đúng nơi, đúng lúc và kích hoạt được quyết định. Vì vậy, việc nghiên cứu bộ chỉ số an ninh, an sinh, an toàn quốc gia và cơ sở dữ liệu quốc gia về an ninh phi truyền thống cần đi cùng chuẩn chia sẻ dữ liệu, trách nhiệm cập nhật và quy trình chuyển cảnh báo thành hành động. Nếu dữ liệu bị chia cắt hoặc tín hiệu nguy cơ không gắn với đầu mối xử lý, cảnh báo sẽ chỉ dừng ở một thông điệp. Nghị quyết 147 đã tạo cơ sở để chuyển từ phản ứng theo sự vụ sang quản trị rủi ro liên tục, nhận diện và hóa giải nguy cơ từ sớm, từ xa. Điều đó đòi hỏi các bộ, ngành và địa phương tận dụng hạ tầng dữ liệu hiện có, bảo đảm hệ thống liên thông, đồng bộ và có thể sử dụng lâu dài. Mục tiêu không phải thu thập dữ liệu thật nhiều, mà là giúp người có trách nhiệm nhìn thấy dấu hiệu bất thường và biết bước tiếp theo phải làm gì.
Khoảng cách giữa xây dựng kịch bản và sẵn sàng ứng phó vẫn còn rõ. Sáu bộ, cơ quan được giao xây dựng 11 kịch bản khung; năm kịch bản đã được ban hành, trong đó bốn kịch bản do Bộ Công an xây dựng và một kịch bản về năng lượng do Bộ Công Thương ban hành. Sáu kịch bản thuộc các lĩnh vực hàng hải, y tế, môi trường, lương thực, nguồn nước và tiền tệ vẫn đang được hoàn thiện. Tiến độ này cho thấy cần chuyển nhanh từ soạn thảo sang diễn tập, kiểm tra khả năng phối hợp và cập nhật phương án theo những điểm yếu bộc lộ trong thực tế.
Phép thử tiếp theo là phối hợp trên toàn quốc
Bước tiếp theo phải là biến trách nhiệm trên giấy thành cơ chế vận hành: hoàn tất các kịch bản còn thiếu, tổ chức tập huấn và diễn tập phù hợp, đồng thời làm rõ ai chỉ huy, ai hỗ trợ và nguồn lực được huy động theo điều kiện nào. Bộ Công an được đề nghị phối hợp với các bộ, ngành, địa phương triển khai đề án hoàn thiện cơ chế, chính sách, pháp luật về phòng ngừa, ứng phó. Quyết định 1125/QĐ-TTg ban hành ngày 23/6/2026 cũng phê duyệt đề án tuyên truyền về lĩnh vực này đến năm 2030, tầm nhìn 2045. Truyền thông chỉ có ích khi giúp người dân hiểu nguy cơ, biết cách tự bảo vệ và biết nơi tiếp nhận thông tin.
Một năng lực quốc gia không được tạo ra bằng cách cộng các kế hoạch riêng lẻ; nó hình thành khi dữ liệu, thẩm quyền, con người và nguồn lực kết nối được trong lúc cần thiết. Hội nghị sơ kết đã ghi nhận tiến bộ về nhận thức, pháp luật, kế hoạch và kịch bản, nhưng cũng phơi bày việc chậm tiến độ và tư duy đẩy trách nhiệm cho một lực lượng. Kết luận cần rõ ràng: Nghị quyết 147 chỉ phát huy ý nghĩa khi mọi cấp biến cảnh báo sớm thành hành động phối hợp, có thể kiểm chứng và hướng đến bảo vệ người dân.
