Cuộc thi thiết kế gốm Chăm: Bước ngoặt cho Bàu Trúc
Cuộc thi “Thiết kế sản phẩm gốm của người Chăm” là sân chơi sáng tạo do UBND tỉnh Khánh Hòa phát động nhằm tìm kiếm thiết kế mới cho gốm Chăm Bàu Trúc, kết hợp kỹ thuật truyền thống với tư duy thiết kế hiện đại để nâng cao giá trị thương hiệu và khả năng thương mại của làng nghề. Đây không phải một cuộc thi mỹ thuật thuần túy mà là một động thái chính sách: biến thiết kế thành công cụ bảo tồn di sản gốm Chăm thông qua thị trường. UBND tỉnh đã ban hành kế hoạch tổ chức, còn Sở VHTTDL ban hành thể lệ, cho thấy chính quyền muốn dùng cơ chế cuộc thi để thử nghiệm mô hình phát triển mới cho gốm Chăm. Lựa chọn gốm Chăm Bàu Trúc làm trung tâm, Khánh Hòa đang gửi đi thông điệp rằng bảo tồn di sản phải đi kèm đổi mới sản phẩm, nếu không làng nghề sẽ bị bỏ lại phía sau.
Từ chương trình hành động quốc gia đến bài toán thị trường
Cuộc thi thiết kế gốm Chăm lần này không xuất hiện ngẫu nhiên; nó nằm trong Chương trình hành động quốc gia bảo vệ di sản “Nghệ thuật làm gốm của người Chăm”. Nghĩa là, bảo tồn không chỉ là lập hồ sơ, trưng bày bảo tàng mà phải biến di sản thành sản phẩm sống trong đời sống đương đại. Cách làm của Khánh Hòa là nối kỹ thuật chế tác truyền thống của gốm Chăm Bàu Trúc với tư duy thiết kế hiện đại, nhắm thẳng vào yêu cầu thẩm mỹ, tính ứng dụng và khả năng thương mại hóa. "Cuộc thi nhằm tìm kiếm các ý tưởng sáng tạo, kết hợp hài hòa giữa kỹ thuật chế tác truyền thống của làng nghề gốm Chăm Bàu Trúc với tư duy thiết kế hiện đại". Đây là cách đặt vấn đề thẳng thắn: nếu sản phẩm gốm Chăm không bước vào không gian quà tặng, gia dụng, du lịch thì di sản sẽ dừng lại ở sân khấu trình diễn.
Thiết kế mới nhưng phải mang hồn gốm Chăm Bàu Trúc
Điểm đáng chú ý nhất của cuộc thi thiết kế gốm là hệ tiêu chí chấm điểm. Tính sáng tạo và giá trị thẩm mỹ chiếm 30 điểm, tính ứng dụng và khả năng thương mại hóa cũng 30 điểm, trong khi giá trị văn hóa, tính kế thừa bản sắc gốm Chăm Bàu Trúc là 20 điểm, phần còn lại là tính khả thi và chất lượng thuyết minh ý tưởng. Nói cách khác, Ban tổ chức không tìm bản sao quá khứ, cũng không chấp nhận những thiết kế “xa lạ” với gốm Chăm. Sản phẩm gốm Chăm mới phải nằm trong các nhóm cụ thể như quà tặng lưu niệm, gia dụng, trang trí nội – ngoại thất, mỹ thuật, sản phẩm phục vụ văn hóa, du lịch. Đây là lựa chọn dứt khoát: gốm Chăm Bàu Trúc được mong đợi bước ra khỏi phạm vi vật phẩm nghi lễ, trở thành đồ vật thường ngày nhưng vẫn mang hoa văn, đường nét, kỹ thuật đặc trưng của người Chăm.
Cuộc chơi mở cho nghệ nhân, nhà thiết kế và doanh nghiệp
Một ưu điểm lớn của cuộc thi thiết kế gốm là phạm vi đối tượng tham gia rất rộng: nghệ nhân, thợ thủ công, họa sĩ, nhà điêu khắc, nhà thiết kế, kiến trúc sư, giảng viên, sinh viên, doanh nghiệp, hợp tác xã, cơ sở sản xuất gốm trong và ngoài nước đều có thể dự thi cá nhân hoặc theo nhóm. Điều này biến cuộc thi thành một không gian gặp gỡ hiếm có giữa người làm nghề truyền thống và giới thiết kế đương đại. Quy trình hai vòng – từ bản vẽ/mô hình 2D, 3D đến sản phẩm thực tế – cho phép người tham dự thử nghiệm ý tưởng mà chưa bị ràng buộc ngay bởi kỹ thuật làng nghề. Khi vào chung khảo, tác giả ở Khánh Hòa được khuyến khích sử dụng nguyên liệu, kỹ thuật gốm Chăm Bàu Trúc và được kết nối với nghệ nhân, hợp tác xã, cơ sở sản xuất. Nếu làm tốt, đây sẽ là đường dây kết nối lâu dài chứ không chỉ dừng ở một cuộc thi ngắn hạn.
Giải thưởng, thời gian và ý nghĩa vượt ra ngoài một cuộc thi
Về hình thức, cuộc thi thiết kế gốm có cơ cấu giải thưởng quen thuộc: 1 giải Nhất, 2 giải Nhì, 3 giải Ba và 10 giải Khuyến khích, kèm giấy chứng nhận và tiền thưởng. Nhưng phần thưởng quan trọng hơn là cơ hội để ý tưởng bước vào sản xuất, khi Ban tổ chức có quyền dùng các thiết kế đoạt giải phục vụ phát triển sản xuất, thương mại cho cộng đồng Bàu Trúc. Thời gian nhận hồ sơ có khác biệt giữa các văn bản: có nơi nêu từ 10-8 đến 10-9, nơi khác từ 5-9 đến 25-9, cho thấy kế hoạch vẫn còn điều chỉnh. Tuy vậy, mốc lễ tổng kết, công bố kết quả và trao giải gắn với Lễ hội Katê ngày 10-10 là một lựa chọn mang tính biểu tượng mạnh: thiết kế mới được ra mắt trong bối cảnh lễ hội truyền thống. Cuộc thi vì thế không nên được nhìn như hoạt động lẻ, mà là phép thử để xem di sản gốm Chăm có thể sống bằng thị trường, bằng sáng tạo của nhiều thế hệ hay không.
