Cuộc thi gốm 2026: Khi bảo tồn di sản gắn với sáng tạo sản phẩm
Cuộc thi “Thiết kế sản phẩm gốm của người Chăm” là hoạt động sáng tạo nhằm tìm kiếm mẫu thiết kế sản phẩm gốm mới, kết hợp kỹ thuật truyền thống của gốm Chăm Bàu Trúc với tư duy thiết kế hiện đại để bảo tồn di sản và tăng giá trị sử dụng, thương mại của sản phẩm gốm trong đời sống đương đại. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Khánh Hòa triển khai cuộc thi này trong khuôn khổ Chương trình hành động quốc gia bảo vệ di sản “Nghệ thuật làm gốm của người Chăm”, cho thấy một lựa chọn đáng ủng hộ: bảo tồn di sản gốm Chăm không chỉ bằng hồ sơ, lễ hội, mà bằng những mẫu thiết kế sản phẩm gốm có thể đi vào thị trường và đời sống hàng ngày. Thay vì để Bàu Trúc chỉ là điểm đến tham quan, cuộc thi đặt tham vọng biến di sản thành nền tảng cho một hệ sinh thái thiết kế, sản xuất và du lịch gắn với gốm Chăm Bàu Trúc.
Mục tiêu kép: Bảo tồn di sản gốm Chăm và tạo mẫu sản phẩm đại diện
Điểm đáng nói là cuộc thi không coi bảo tồn di sản gốm Chăm chỉ là nhiệm vụ bảo lưu kỹ thuật cổ, mà là cơ hội định hình những thiết kế “đại diện” mới cho gốm Chăm Bàu Trúc trên bản đồ sản phẩm gốm Việt Nam. Mục tiêu được đặt khá rõ: tìm kiếm ý tưởng sáng tạo, kết hợp hài hòa kỹ thuật chế tác truyền thống với tư duy thiết kế hiện đại, đáp ứng thẩm mỹ, tính ứng dụng và khả năng thương mại hóa, đồng thời nâng cao giá trị thương hiệu gốm Bàu Trúc và hỗ trợ kinh tế, du lịch địa phương. Ở góc nhìn bảo tồn di sản, đây là bước đi cần thiết: nếu di sản gốm Chăm chỉ dừng ở các sản phẩm lễ nghi hoặc quà lưu niệm mang tính hoài cổ, nó sẽ khó cạnh tranh với dòng thiết kế sản phẩm gốm mới đang thay đổi nhanh. Ngược lại, khi những nghệ nhân Bàu Trúc cùng nhà thiết kế tạo ra bộ sản phẩm gia dụng, trang trí nội – ngoại thất hay tác phẩm mỹ thuật gắn với nhu cầu sống hôm nay, di sản có cơ hội được sống lại trong chính ngôi nhà và không gian công cộng.
Một cuộc chơi mở cho nghệ nhân, doanh nghiệp và thế hệ trẻ
Về đối tượng, cuộc thi gốm 2026 được mở rộng cho mọi tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước: từ nghệ nhân, thợ thủ công, họa sĩ, nhà thiết kế, kiến trúc sư đến sinh viên, doanh nghiệp và các hợp tác xã sản xuất gốm. Cách mở cửa này mang tính chiến lược: bảo tồn di sản gốm Chăm sẽ khó bền vững nếu chỉ trông vào vài nghệ nhân cao tuổi; cần có sự tham gia của nhà thiết kế sản phẩm, doanh nghiệp gốm sứ và thế hệ sinh viên mỹ thuật – những người nắm bắt xu hướng, chất liệu, công nghệ mới. Từ góc độ thiết kế sản phẩm gốm, đây là cơ hội để các thương hiệu và đơn vị sản xuất xây dựng dòng sản phẩm mang câu chuyện di sản rõ ràng, thay vì những mẫu gốm “na ná” nhau. Đáng chú ý, theo thông tin từ UBND tỉnh Khánh Hòa, cuộc thi đã được địa phương phát động từ ngày 31.8, cho thấy quyết tâm đưa gốm Chăm Bàu Trúc trở thành tâm điểm kết nối cộng đồng sáng tạo.
Quy trình hai vòng: Từ ý tưởng thiết kế gốm đến sản phẩm thực tế
Về cách tổ chức, cuộc thi đi theo lộ trình hai vòng khá thông minh với dân thiết kế sản phẩm gốm. Vòng sơ khảo tập trung vào bản vẽ 2D/3D và thuyết minh ý tưởng, chưa bắt buộc chế tác bằng kỹ thuật truyền thống Bàu Trúc. Điều này khuyến khích người trẻ mạnh dạn đề xuất ý tưởng, không bị ràng buộc bởi rào cản kỹ thuật ban đầu. Những thiết kế được chọn vào vòng chung khảo mới chuyển thành sản phẩm thực tế theo tỷ lệ 1:1 hoặc tỉ lệ rút gọn 1:5, 1:10, 1:20 với các sản phẩm lớn. Đối với tác giả tại Khánh Hòa, Ban Tổ chức khuyến khích dùng nguyên liệu và kỹ thuật chế tác truyền thống của làng gốm Chăm Bàu Trúc, đồng thời sẵn sàng kết nối với nghệ nhân, hợp tác xã để hiện thực hóa sản phẩm. Đây là cách nối liền đường vẽ thiết kế với bàn tay nghệ nhân, biến ý tưởng thành vật thể, và biến quá trình bảo tồn di sản thành sự hợp tác hai chiều: kỹ thuật cổ giúp thiết kế trở nên độc đáo, trong khi tư duy thiết kế mới giúp kỹ thuật cổ có thêm đời sống.
Tiêu chí chấm điểm, quyền sử dụng ý tưởng và những điều cần suy nghĩ
Hội đồng nghệ thuật dùng thang điểm 100 với bốn nhóm tiêu chí: tính sáng tạo và thẩm mỹ (30 điểm), tính ứng dụng và khả năng thương mại hóa (30 điểm), giá trị văn hóa kế thừa bản sắc gốm Chăm Bàu Trúc (20 điểm), tính khả thi trong sản xuất và chất lượng thuyết minh (20 điểm). Có thể trích dẫn: “Các tác phẩm dự thi được chấm theo thang điểm 100, trong đó tính sáng tạo và giá trị thẩm mỹ chiếm 30 điểm; tính ứng dụng và khả năng thương mại hóa 30 điểm”. Rõ ràng, Ban Tổ chức muốn các thiết kế bước thẳng vào đời sống, không dừng ở ý tưởng đẹp nhưng khó sản xuất. Tuy nhiên, một điểm cần được giới thiết kế và nghệ nhân cân nhắc kỹ: Ban Tổ chức sẽ toàn quyền sử dụng ý tưởng của các tác phẩm đạt giải để phục vụ sản xuất, thương mại cho cộng đồng làng nghề Bàu Trúc mà không phải chi trả thêm chi phí sáng tác. Về mặt bảo tồn di sản và lợi ích cộng đồng, đây là cách giúp làng nghề có kho ý tưởng lớn để phát triển sản phẩm. Nhưng từ góc độ quyền tác giả và kinh tế sáng tạo, đây cũng là lời nhắc rằng người tham gia cần hiểu rõ điều khoản, chấp nhận đánh đổi một phần lợi ích cá nhân để góp vào lợi ích chung của di sản. Nếu coi gốm Chăm Bàu Trúc là tài sản văn hóa của cộng đồng, thì chấp nhận chia sẻ ý tưởng là một lựa chọn mang tính nhân văn – nhưng lựa chọn đó cần dựa trên sự hiểu biết, không phải trên sự “bỏ qua” của người sáng tạo.
